Christelijk erfgoed in de taal ~ Katholiek van ontbijt tot diner

De naam ontbijt komt van ont-biten. Het voorvoegsel ont- staat voor het beginnen van iets (vergelijk met ‘ontbranden’) en biten is de middelnederlandse vorm voor eten. Beginnen eten dus, of stoppen met vasten. Het Engels toont die betekenis nog duidelijker in break-fast: het breken van de vasten.

Oorspronkelijk kon je op eender welk moment van de dag 'ontbijten'. Pas later kreeg dit woord zijn vaste plaats als ochtendmaal. Dat past in de kerkelijke traditie om de dag te beginnen met de eucharistie op een nuchtere maag (hoe vroeger, hoe liever dus).

Maar ook het woord diner betekent eigenlijk zoveel als stoppen met vasten. Het komt uit het laat-Latijnse disjejunare. Het voorvoegsel dis- drukt tegenstelling uit. We herkennen er het Franse déjeuner in, vandaag vertaald als ontbijt. Vasten is in het Frans jeûne.

Hoe werd het diner dan ons avondmaal? Oorspronkelijk werd er de hoofdmaaltijd mee bedoeld en die betekenis heeft het duidelijk gewonnen. Het diner, ook al nemen we het ‘s avonds, is nog altijd meestal onze meest uitgebreide maaltijd.

Croissant, Frans?

Als toemaatje nog een verhaal over de croissant, al durven we voor het waarheidsgehalte de hand niet in het bakkersoven steken. De vorm van dit Franse ontbijtgebak gaf het zijn naam: de halve maan of crescent. Die stond in de 16de eeuw op de vlaggen van Ottomaanse legers die Europa onder de voet liepen. Bij Wenen werden ze in 1683 tot staan gebracht. Het had weinig gescheeld of de stad was gevallen, met in haar kielzog mogelijk heel West-Europa.

Nu, volgens een legende wou meester-strateeg Kara Mustapha de stad van binnenuit aanvallen via een tunnel. Maar een bakker hoorde het ondergrondse gedreun en waarschuwde de Weense soldaten, die hun opwachting maakten en de overijverige aanvallers verschalkten. Uit dankbaarheid kreeg de bakker een pattent op zijn nieuwste uitvinding ter ere van de overwinning.

Altijd gedacht dat de croissant Frans was? Laat ons zeggen dat zij het gerechtje verfijnd hebben. Het zou in Frankrijk terecht gekomen zijn via Marie-Antoinette, echtgenote van Lodewijk XVI en dochter van keizer Frans I van Oostenrijk.