De gouden kooi van zelfzorg en ’me-time’ - Xenia Geysemans [De 12]

Soms gebeurt het mooiste moment van een hoorcollege niet door wat je zegt, maar door wat iemand onverwacht uit de zaal terugkaatst.

Laatst gaf ik les in de module Geestelijke Gezondheidszorg. Als docent ethiek is het mijn taak om studenten te laten nadenken - liefst een beetje kritisch. Zo kennen ze mij ondertussen wel. De blonde vrouw in het roze die praat over het minus malum, ethiek in de zorg vergelijkt met een Griekse tragedie en met zichtbaar plezier waardenconflicten opspoort. Daar probeer ik dan, tussen de theorie door, af en toe een klein moment van verwondering te laten ontstaan. 

Ik wilde het hoorcollege interactief maken. Dat is in een grote aula ongeveer even eenvoudig als een existentiële discussie starten op een luchthaven: veel beweging, weinig echte ontmoeting. Maar goed. We roeien verder met de riemen die we hebben. We hadden het over geestelijke gezondheidszorg op macroniveau. Al snel kwamen de klassiekers op tafel: worden er vandaag te snel labels geplakt op mensen? Wat zijn de voordelen en nadelen van zo’n label? Wat is eigenlijk het verschil tussen een label en een diagnose? En natuurlijk, onvermijdelijk, kwam ook het heilige woord van onze tijd langs: zelfzorg. Hoe kunnen we zelfzorg toepassen? Is zelfzorg noodzakelijk om voor anderen te kunnen zorgen? Het werd een pittig interessante discussie. Tot plots ergens uit de aula – een verre klank, maar verrassend helder - een stem riep: ’Zelfzorg wordt al snel een gouden kooi.’

Ik was even stil. Dat gebeurt niet vaak, moet ik toegeven 😉.

Zo’n uitspraak had ik eerlijk gezegd niet verwacht. Eerder iets als: zelfzorg begint bij selflove of je kan pas geven als je jezelf eerst volledig vult. Zinnen die tegenwoordig zo vaak circuleren dat je ze bijna als automatische handtekening onder een Instagram-post verwacht. Maar dit, dit was hermeneutisch goud waard. 

Het hoorcollege kreeg plots een andere wending. Er kwam opnieuw discussie. De student kreeg behoorlijk wat tegenwind en ik moest mij zogezegd neutraal houden. Gelukkig ben ik daar niet bijzonder goed in. Ik gaf de student een compliment voor zijn durf en zei dat ik ergens wel voelde wat hij bedoelde. Want laat ons eerlijk zijn: zelfzorg wordt vandaag gigantisch gepredikt. De moderne me-time, oh wat haat ik dat woord, wordt zo enthousiast aangeprezen dat het bijna een morele verplichting lijkt. We moeten grenzen stellen. Nee zeggen. Nog eens nee zeggen. Vooral veel ruimte maken voor onszelf, wat dat ook precies mag betekenen. En ja, grenzen stellen kan belangrijk zijn. Maar wie een beetje thuis is in de ethiek weet dat het leven zelden zo netjes werkt. Waarden botsen nu eenmaal. Stel dat een collega op het einde van een lange werkdag vraagt of je even kan inspringen. Je agenda zegt: zelfzorg. Je geweten fluistert: collegialiteit.

Van een waardenconflict gesproken.

Ethiek in de praktijk lijkt soms minder op een wellnessmoment en meer op een kleine Griekse tragedie. En voor we het goed en wel beseffen, zitten we allemaal op ons eigen kleine wellness-eilandje. Met onze rust. Onze balans. Onze zorgvuldig bewaakte grenzen. 

Allemaal begrijpelijk. Soms zelfs noodzakelijk. Maar ergens onderweg gebeurt er iets vreemds. Zelfzorg wordt een ritueel zonder relatie. Een levensstijl die ons uitstekend leert hoe we goed voor onszelf moeten zorgen, maar ons steeds minder oefent in het ongemakkelijke werk van er zijn voor een ander. En zo ontstaat langzaam een samenleving waarin iedereen druk bezig is met zijn innerlijke vrede, terwijl de wereld rondom ons opvallend stil wordt. Iedereen op zijn eigen eiland. Zeer goed verzorgd eiland, dat wel. Een gouden kooi dus. Want een kooi hoeft niet lelijk te zijn om een kooi te blijven. Soms blinkt ze zelfs. Met meditatiekussens, zelfzorgtips en een zorgvuldig gecureerde ochtendroutine. Zelfzorg is dus niet het probleem. Wie leeg is, kan moeilijk geven. Maar misschien moeten we vandaag ook een andere vraag durven stellen. Niet alleen: zorg ik genoeg voor mezelf? Maar ook: voor wie laat ik mijn deur nog open?

Want het zou toch jammer zijn als we uiteindelijk allemaal perfect in balans zijn… maar niemand nog de moeite neemt om bij elkaar binnen te gaan. Misschien is dat wel de vreemdste paradox van onze tijd: we leren steeds beter voor onszelf zorgen, maar weten steeds minder wat we met elkaar moeten aanvangen, daar in onze zorgvuldig ingerichte me-time en andere kooien.

Xenia Geysemans is docent ethiek & RZL & diversiteit aan Artevelde university of applied sciences en Thomas More en medewerker levensbeschouwelijke dienst aan Universiteit Antwerpen. Als één van ’De 12' schrijft ze ook bijdragen in Kerk & Leven.