De hand in eigen boezem steken

Van Mozes tot Matteus … het gebaar van inkeer, berouw en schuldbesef vinden we meermaals terug in de Bijbel. Maar niet altijd met dezelfde bedoeling.

Symbolische betekenis

De uitdrukking herinnert in de eerste plaats aan een passage in Exodus 4:6-7:

Ook zei hij: ‘Steek je hand eens in je boezem’. Mozes deed dat, en toen hij zijn hand er weer uit trok, zat die onder de uitslag, hij was sneeuwwit. ‘Steek je hand nog eens in je boezem,’ zei de Heer. Mozes deed het en toen hij zijn hand er opnieuw uit trok, zag die er weer net zo uit als de rest van zijn huid.

Het hele gebeuren heeft een heel symbolische betekenis: Mozes’ eigen hand, zijn instrument, kan ziek worden, maar ook genezen. Dit wonder leert hem bescheidenheid en afhankelijkheid van God.

De vraag is natuurlijk of dit gezegde rechtstreeks aan deze bijbelpassage ontleend is? Er is hier namelijk geen sprake van boezem als zetel van het geweten. God vraagt Mozes niet bij zichzelf te rade te gaan, maar laat hier Mozes zijn grote macht zien.

Op zoek naar betekenis?

7 weken laten we je in 7 nieuwsbrieven kennismaken met 7 zegswijzen die recht uit de Bijbel onze taal zijn ingeslopen. Soms letterlijk, soms via een omweg. Maar altijd met een boeiend achtergrondverhaal, verteld door niemand minder dan professor Rik Torfs. Lees en luister je mee? Volgende week: Geen nieuws onder de zon.

Wat betekent ‘boezem’ hier?

In oudere taal betekent boezem de plooi van een kleed bij de borst – een plek waar je dingen kon verbergen of bewaren (denk aan ‘iets op de boezem dragen’). De hand in eigen boezem steken betekent dan letterlijk: je hand naar je eigen borst brengen.

Moreel appel

Hoewel de uitdrukking in Exodus dus niet per se moreel bedoeld is, is die in de latere spreektaal getransformeerd tot een moreel appel: kijk eerst naar jezelf voordat je oordeelt over anderen.

Deze uitdrukking wordt vandaag de dag gebruikt wanneer je aangespoord wordt om de schuld bij jezelf te zoeken en niet bij een ander.

De evolutie in de spreektaal heeft misschien ook iets te maken met een passage uit Jeremia 31:19: "Want nadat ik mij bekeerd had, heb ik berouw gehad; en nadat ik tot inzicht gekomen was, sloeg ik mij op de heup; ik ben beschaamd en schaamrood geworden, want ik draag de smaad van mijn jeugd." In andere vertalingen wordt dat soms: ‘ik heb mij op de borst geslagen’ of ‘ik heb mijn hand in mijn boezem geslagen’. Wat beter aansluit bij de huidige betekenis als gebaar van berouw en besef van schuld.

Laat dan je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet

Volgens Rik Torfs is een hand die je verbergt of in eigen boezem steekt, ook een hand is die je niet gebruikt om je eigen glorie te verdedigen. Daarom doet die hand in eigen boezem hem aan nog een ander verhaal denken.

Hij leerde het ooit kennen via oude muurschilderingen in een kerk in de Santa Cecilia kerk in Rome. Eén daarvan beeldt de apostel Matteüs af. Te herkennen aan … zijn onzichtbare hand: omdat hij één hand heeft weggestopt. Niet om het in eigen boezem te steken, maar om te verwijzen naar een andere passage uit het Evangelie van Matteüs:

Matteüs 6:3 (NBV):
“Maar als je een aalmoes geeft, laat dan je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet, zodat je aalmoes in het verborgene zal zijn. En je Vader, die in het verborgene ziet, zal je ervoor belonen.”

Kortom: doe het goede zonder daar zelf mee te pronken of erkenning voor te willen.

Innerlijk leven boven uiterlijk vertoon

De uitspraak ‘laat dan je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet’ past helemaal in Jezus' bredere boodschap die we ook kennen uit de Bergrede (Matteüs 5–7), waarin hij oproept tot innerlijke zuiverheid, zelfkritiek in plaats van hypocrisie en een geloof dat geworteld is in het hart, niet in uiterlijk gedrag.