Hilde Pex volgt de problematiek van gedwongen afstand en adoptie op in opdracht van de Kerk. © Leo August De Bock
De problematiek van gedwongen adoptie: waarover gaat het juist? Op zoek naar antwoorden
Staat jouw vraag niet in de lijst? Meld ze hier.
#1 Waarover gaat het?
Tussen 1950 en 1989 werd een aanzienlijk aantal tienermoeders ertoe gebracht hun pasgeboren kinderen af te staan voor adoptie. Sommige bronnen spreken van 20 tot 40.000 kinderen. Vaak gebeurde dit onder dwang of zelfs zonder dat deze meisjes zelf goed begrepen wat er gebeurde.
In aflevering 3 van de documentaire De nonnen getuigen een geboortemoeder en twee geadopteerden over hun moeizame zoektocht naar hun kind/geboortemoeder. Centraal staan enkele wanpraktijken in Moederhuis Tamar, dat gerund werd door de zusters van Kindsheid Jesu. Dat was zeker niet de enige plek waar gedwongen adopties plaatsvonden. Er waren bovendien altijd diverse actoren in de maatschappij bij betrokken.
Het Vlaams Parlement en de regering hebben zich in 2015 officieel verontschuldigd bij de slachtoffers van gedwongen adopties. De overheid heeft te laat gereageerd, erkennen ze. De Belgische bisschoppen sloten zich aan bij de excuses. Ondanks deze vorm van erkenning, blijft het voor vele betrokkenen een diepe pijn. Sommige geboortemoeders vinden hun kind niet of nog niet terug en vice versa.
Documentaire Het Mea Culpa van Tamar
De hele problematiek én de juiste context wordt goed geschetst in de Otheo-documentaire Het Mea Culpa van Tamar (door Leo A. De Bock) waarin slachtoffers en experts het verhaal van meerdere kanten brengen. Bekijk hieronder de documentaire.
Lees hieronder verder
#2 In welke periode kwamen deze gedwongen adopties het vaakst voor?
Er zijn feiten van gedwongen adoptie bekend vanaf de jaren 50 tot 1989. Toen pas kwam er een regelgevend kader voor instanties die betrokken waren bij de adoptie. Zo werd er een vergunningsplicht voor adoptiebemiddeling ingevoerd met voorwaarden rond de voorbereiding van en nazorg voor de betrokkenen, waardoor de misstanden verminderden.
#3 En vóór de periode van 1950?
Pas in 1940 werd de adoptie van minderjarige kinderen in België mogelijk bij wet. Vanaf dat ogenblik zien we een stelselmatige groei van het aantal adopties, maar dan vooral van kinderen die buiten het huwelijk geboren werden en via adoptie alsnog juridisch een plaats kregen binnen de oorspronkelijke (of bredere) familie. In 1969 werd de wet hervormd en werd adoptie mogelijk van een ‘kind in gevaar’ in een niet verwante familie.
#4 Welke soorten instellingen waren betrokken bij het faciliteren van adopties in de periode 1950-1989?
Er waren meerdere instellingen waar vaak ongehuwde meisjes werden opgenomen voor de duur van de zwangerschap om dan hun kind af te staan voor adoptie en naar de buitenwereld terug te keren zonder de ‘schande’ van een zwangerschap buiten het huwelijk en ook zonder een (in die tijd illegale) abortus te moeten ondergaan. Denk bijvoorbeeld aan De Visserij in Gent of de Dienst voor plaatsing en adoptie Oostende. Deze instellingen waren bekend bij andere actoren die betrokken waren bij de adoptie zoals de burgerlijke stand, de notaris/vrederechter, de jeugdrechtbank, OCMW's.
#5 Wanneer kwamen de verhalen voor het eerst naar buiten?
Lees ook
Al sinds de jaren 80 komen af en toe verhalen in de pers over binnenlandse adoptie in bedenkelijke omstandigheden. Daarbij gaat het meestal over het feit dat geboortemoeders in een kwetsbare positie ertoe gebracht werden om afstand te doen van hun kind. Ze kregen weinig of geen begeleiding rond mogelijke alternatieven of steun om zelf voor hun kind te zorgen en werden niet naar hun mening gevraagd of geïnformeerd over hun kind. Soms met trauma’s tot gevolg.
In 2014 bundelde vzw Mater Matuta een aantal getuigenissen, die voor het eerst breed weerklank vonden. Toenmalig Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Jo Vandeurzen richtte een expertenpanel op om hem te adviseren over wegen om tot herstel en erkenning te komen, en aanbevelingen te doen over toekomstig beleid.
#6 Wat leverde het expertenrapport uit 2015 op?
Het rapport deed 19 aanbevelingen, waaronder de oprichting van een DNA-databank en Afstammingscentrum om geadopteerden te helpen hun verwanten terug te vinden, en publieke verontschuldigingen van het Vlaams Parlement. Beide aanbevelingen werden spoedig opgevolgd. Ook de Kerk verontschuldigde zich publiek voor haar betrokkenheid bij een deel van de gedwongen adopties. Een andere aanbeveling ging over de centrale registratie van alle adopties in Vlaanderen, die intussen ook bestaat.
#7 Hoe groot is de problematiek?
Hoeveel gedwongen adopties er precies gebeurden in ons land, is niet bekend. Er zijn zelfs geen cijfers over het aantal ‘gewone’ adopties uit de beschreven periode. Sommige bronnen spreken van 20 tot 40.000 in de periode 1950-1989. De eerste cijfers over binnenlandse adopties via Vlaamse adoptiediensten erkend door Kind en Gezin dateren pas van 1990 en tonen ongeveer een dertigtal binnenlandse adopties per jaar. Tegenwoordig zijn het er nog 10 tot 20 per jaar.
#8 Welke instanties waren er allemaal betrokken bij de adopties tot 1989?
Dat zijn er heel wat: notarissen, vrederechters, rechtbanken van eerste aanleg, jeugdrechters, ambtenaren van burgerlijke stand, familieraden, ziekenhuizen, artsen, gynaecologen, vroedkundigen, OCMW’s, enz. Ieder die dat wilde, kon het initiatief nemen om de schakel te zijn tussen een geboortemoeder en een adoptiefamilie. Vaak waren dat mensen die met ongepland zwangere meisjes in contact kwamen via de zorg, van huisarts tot moederhuis. De meisjes zelf hadden vaak weinig keus en waren slecht ingelicht om in te stemmen met de adoptie. Meerderjarigheid begon in die tijd pas vanaf 21 jaar. Ouders speelden dus een grote rol in het beslissingsproces.
#9 Waarom spreekt men in de reportages over mensenhandel?
Voor de adoptie in moederhuis Tamar werd volgens enkele getuigen geld gevraagd. Men noemde die betaling een donatie aan het moederhuis. Het geld ging naar de onkosten voor het onderdak en de opvang van de geboortemoeder, maar als het gaat om bedragen van 60.000 tot 1 miljoen Belgische frank, spreekt men over ‘afzetterij’ en ‘mensenhandel’. We moeten toch voorzichtig zijn om die te veralgemenen. Dit is precies de reden waarom de Kerk en de religieuzen onafhankelijk onderzoek vragen.
Het blijft onduidelijk voor welke specifieke kostenposten deze donaties gebruikt werden en of ze effectief werden ingezet voor de opvang en zorg van de geboortemoeders. In een aantal gevallen was geheimhouding van de ongeplande zwangerschap het belangrijkst, waardoor werd teruggegrepen naar sous X-bevallingen in Frankrijk. Globaal historisch onderzoek naar binnenlandse adoptie zou ook hierop meer licht kunnen werpen.
#10 Waarom houdt men de Kerk verantwoordelijk?
Moederhuis Tamar was een katholieke instelling van een zustercongregatie, al viel ze er niet helemaal mee samen. De VTM-reportage spitst toe op deze ene instelling en stelt van daaruit 'de nonnen' verantwoordelijk. Nu was de samenleving in die tijd nog erg katholiek en kun je dus spreken van een indirecte verantwoordelijkheid van de Kerk voor het taboe rond ongehuwd moederschap en het stigma dat dit met zich meebracht. Daarom heeft de Kerk zich in 2015 in navolging van het Vlaams Parlement ook verontschuldigd voor het aangedane leed dat de gedwongen adopties met zich meebrachten.
De erkenning van mogelijke slachtoffers (geboorteouders en geadopteerden) is een cruciale weg naar herstel voor zover mogelijk. Er is en blijft een grote nood aan sociaal-historisch onderzoek naar alle actoren die op een of andere manier een rol hebben gespeeld bij de toenmalige binnenlandse adoptiepraktijken.
Er is en blijft een grote nood aan sociaal-historisch onderzoek naar alle actoren die op een of andere manier een rol hebben gespeeld bij de toenmalige binnenlandse adoptiepraktijken.
#11 Wat kan de overheid nog doen voor de slachtoffers van gedwongen adoptie vandaag?
Bekijk de documentaire
In januari 2024 stelde de commissie Welzijn, Volksgezondheid, Gezin en Armoedebestrijding van het Vlaams Parlement vast dat het Afstammingscentrum meer mogelijkheden moet krijgen om afstammings- en zoekvragen effectiever op te volgen. In de huidige werking mag het enkel personen matchen die in de eerste graad met elkaar verwant zijn. Dat zou moeten uitgebreid worden naar de tweede graad. Daarvoor is parlementair werk en een aanpassing van het decreet nodig.
Sinds november 2023 kunnen geboorteouders, geadopteerden en/of adoptieouders bij het Vlaams Centrum voor Adoptie (VCA) melding maken van vragen, twijfels of bezorgdheden over het verloop van de afstand en adoptie in of naar Vlaanderen. Ook reeds vastgestelde onregelmatigheden kunnen bij het VCA gemeld worden.
Meldingen kunnen doorlopend worden gemaakt en kunnen betrekking hebben op binnenlandse en interlandelijke adopties, zowel voor als na de inwerkingtreding van het Haags Adoptieverdrag in België in 2005.
Wie melding maakt, wordt uitgenodigd voor een persoonlijk gesprek om te verhelderen waar de twijfels vandaan komen. Indien melders bijkomend onderzoek wensen over hun dossier, helpt dit VCA om de mogelijkheden voor verder onderzoek beter in te schatten.
Ook wanneer melders geen bijkomend onderzoek wensen (bijvoorbeeld omdat ze zelf al onderzoek verricht hebben), is het nuttig om melding te maken. Zo krijgt VCA een beter zicht op het aantal adoptiedossiers met mogelijke onregelmatigheden en kunnen patronen (zoals betrokken actoren, tehuizen) sneller gedetecteerd worden.
#12 Wat kan de Kerk nog doen?
Na de hoorzittingen in 2014 werd van de Kerk gevraagd om mee te werken bij het verzamelen van informatie bij congregaties en instellingen die destijds aan binnenlandse adoptie deden. Op een parlementaire vraag in de commissie Welzijn antwoordde Vlaams minister Crevits in januari 2024 dat dit effectief gebeurd is. Intussen werd Hilde Pex door de Kerk aangesteld om de problematiek van de gedwongen afstand en adoptie op te volgen.
De slachtoffers van (mogelijke) illegale adopties hebben vaak nood aan langdurige psychosociale zorg en begeleiding en horen ook terecht te kunnen bij een psycholoog of een psychiater. Wat kan er nog meer gebeuren? Hilde Pex: ‘We roepen geboorte-ouders op om niet langer te zwijgen en om erover te spreken met iemand die ze vertrouwen. We willen hen ook uitdrukkelijk zeggen dat hen geen schuld treft, ook al werd hen dat destijds zo gezegd en ingeprent. De Kerk is bereid een lotgenotenwerking op te zetten, mocht blijken dat er geboortemoeders zijn die daar nood aan hebben. De Kerk zal hiervoor dan een beroep doen op de expertise van een externe organisatie. Een kunstwerk of een of ander herdenkingsmonument zou ook betekenisvol kunnen zijn om het leed van geboorte-ouders en geadopteerden te erkennen en zichtbaar te maken. Het kan bijdragen aan erkenning van kwetsuren en onrecht en aan heling en herstel.'
De Kerk is bereid een lotgenotenwerking op te zetten, mocht blijken dat er geboortemoeders zijn die daar nood aan hebben.
Hilde Pex
Kerkelijk medewerker rond adoptie
#13 Welke invloed had de maatschappelijke context van ongehuwd moederschap op de beslissingen rond adoptie?
De sterke maatschappelijke stigmatisering van ongehuwd moederschap in die tijd creëerde een enorme druk op jonge vrouwen om hun zwangerschap geheim te houden. Dit leidde ertoe dat het kind afstaan, vaak als de 'enige aanvaardbare optie' werd beschouwd.
#14 Welke argumenten werden in het verleden gebruikt om afstand van het kind 'in het belang van het kind' te rechtvaardigen?
Vaak werd gesteld dat ongehuwde moeders maatschappelijk en financieel niet in staat zouden zijn om hun kind een 'goede' toekomst te bieden. Adoptie door gehuwde paren werd gezien als een 'betere' oplossing die het kind stabiliteit en kansen zou geven, conform de heersende maatschappelijke normen over gezinsvormen.
#15 Wat wordt er precies bedoeld met ‘gedwongen binnenlandse adopties’ in België?
Een aantal geboortemoeders heeft in het verleden hun kind niet vrijwillig ter adoptie afgestaan. Er kwam sterke maatschappelijke druk bij kijken, invloed van familie, en mogelijk manipulatie of dwang vanuit hulpverlenende instanties.
#16 Welke juridische stappen waren (of zijn) mogelijk om misstanden aan te kaarten of ongedaan te maken?
Bij een bewezen illegale adoptie raadt Vlaams Centrum voor Adoptie aan om in het geval van een burgerlijke partijstelling altijd het nodige advies in te winnen bij een advocaat, gespecialiseerd in het burgerlijk en familierecht. Steunpunt Adoptie stelde een niet-exhaustieve lijst op van juristen of advocaten met kennis over adoptie. Onder bepaalde voorwaarden is het mogelijk om een beroep te doen op tweedelijnsbijstand (pro deo advocaat).
Zie ook: Model procedure to respond to illicit practices (2023, pdf)
#17 Hoe handelt VCA als het met een klacht van gedwongen adoptie in aanraking komt?
VCA ontvangt tot op heden nog steeds meldingen over (mogelijke) gedwongen binnenlandse adopties en de vraag naar informatie over de afstand tot adoptie, de eigen herkomst en identiteit.
Bij binnenlandse adoptie is er sinds 19 april 2015 de verplichting om kopieën van adoptiedossiers te bezorgen aan het VCA. Het VCA probeert zoveel mogelijk oude dossiers te verzamelen bij voormalige bemiddelaars zodat deze informatie niet verloren gaat.
Als geadopteerden toegang vragen tot hun adoptiedossier maar het dossier nog niet bij VCA is, dan zal VCA al het mogelijke doen om een adoptiedossier te verkrijgen. VCA neemt hiervoor contact op met adoptiediensten, rechtbanken, ziekenhuizen, ocmw’s, …
#18 Is er historisch onderzoek verricht naar de precieze aantallen en de achtergronden van deze adopties?
Er is nog geen globaal, wetenschappelijk onderzoek gebeurd. De bisschoppen zijn er vragende partij voor, zo laten ze weten in een document van 2025.
#19 Bestaan er initiatieven of organisaties die de slachtoffers van gedwongen adopties ondersteunen of hun verhalen delen?
Steunpunt adoptie • Voor geadopteerden en geboorteouders. Steunpunt adoptie helpt bij vragen over herkomst en identiteit en brengt in contact met andere geadopteerden. Ook voor een fijne babbel kan je er terecht.
A-buddy • Voor en door geadopteerden (binnen- en buitenlands) opgericht.
Binnenlands geadopteerd • Binnenlandsgeadopteerd.be is een organisatie voor en door geadopteerden en wil opkomen voor de belangen van volwassen Belgisch Binnenlands en sous X-geadopteerden.
#20 Welke bezorgdheden en vragen leven er vandaag bij binnenlands geadopteerden?
Onder meer:
- erkenning voor de fouten uit het verleden, met een expliciete verwijzing naar de onethische praktijken betreffende sous X-geadopteerden
- zorg en begeleiding om om te gaan met de fouten uit het verleden
- inzage in het volledige adoptiedossier (of documenten die op hen van toepassing zijn)
- centrale bewaring van alle adoptiedossiers bij één dienst of instantie
#21 Welke vragen en bezorgdheden leven er vandaag bij geboortemoeder(s)?
Ze vragen erkenning voor de fouten uit het verleden en daarnaast zorg en begeleiding om met de opgelopen kwetsuren om te gaan. Ze verlangen ook Inzage in hun adoptiedossier (of documenten die op hen van toepassing zijn).
#22 Welke andere bezorgdheden mogen we niet uit het oog verliezen?
Twee vragen en bezorgdheden houden de experts vandaag bezig:
- Hoe kunnen medische gegevens van biologische verwanten gekoppeld worden aan het medisch dossier van een geadopteerde, zodat artsen kunnen nagaan of er sprake is van erfelijke familiale aandoeningen?
- Welk engagement naar individueel onderzoek mag verwacht worden vanuit de Franstalige Gemeenschap? Er zijn veel sous X geadopteerden met een Vlaamse geboortemoeder, die in Wallonië hun gewone verblijfplaats hebben.
#23 Is het denkbaar dat sommige religieuzen ook bewust misbruik maakten van hun positie, en dus moreel of zelfs strafrechtelijk laakbaar hebben gehandeld (zoals door het verhandelen van kinderen, het ontvangen van geld in ruil voor adopties, misbruiken van jonge moeders)?
Helaas is dat inderdaad denkbaar. De URV erkent dat ook en biedt daarvoor excuses aan. Wat concrete aantijgingen betreft, vragen de religieuzen dat het gerecht de nodige onderzoeken zou doen.
