De Profundis: drie muzikale meditaties met Bach en Bart Stouten

In maart en april vinden in het Sint-Baafshuis in Gent drie bijzondere voorstellingen plaats, drie muzikale meditaties met muziek van Bach. Centraal staat een passie-evocatie, waarin Bart Stouten het lijdensverhaal uit het evangelie volgens Mattheüs voordraagt. Cellist Benjamin Glorieux onderbreekt de vertelling met improvisaties op de koralen uit Bachs Matthäus Passion. 

Beste Bart, velen zullen jou wellicht kennen als schrijver of als voormalig presentator op Klara. Daar maakte je naam met jouw fijnzinnige observaties, doorspekt met poëzie. Vanwaar heb je die liefde voor het woord meegekregen? 

Die liefde is ontstaan in Borgloon, waar ik met mijn biologische ouders gewoond heb, tot die in een ongeval om het leven zijn gekomen. Mijn mama was een grote liefhebber van literatuur en zij heeft mij de liefde voor het woord aangereikt. Ik heb het woord altijd gezien als een middel om gedachten stil te leggen, om te onderbreken, om de tijd te nemen ook in de diepte te kijken naar wat achter de realiteit schuilgaat. 

Je zal voor ons het lijdensverhaal uit het Mattheüs-evangelie voordragen. Hoe beleef je de woorden die daar neergeschreven zijn? 

De evangelies zijn onderling zeer verschillend, het zijn als het ware stijloefeningen rond eenzelfde thema. Voor mij is Mattheüs echt een literator die de diepte opzoekt van het gevoel, die kijkt wat er achter de uitspraken van Jezus schuilt. Het is ook niet toevallig natuurlijk dat een componist als Bach net dit evangelie kiest om zijn grote passie uit te werken! 

Je zal als voordrachtkunstenaar het passieverhaal volgens Mattheüs brengen. Hoe kan je de diepte van die tekst met je stem ontvouwen?  

Om die vraag te beantwoorden, moet je eerst goed weten waarover het passieverhaal gaat. De horror van het Olijfbergdrama is groot genoeg om voor zichzelf te spreken, maar ik denk dat het vooral gaat over een expressie van liefde die verijdeld wordt door momenten van verraad. Er zijn twee grote momenten van verraad, dat van Judas en dat van Petrus. Judas bedenkt een list om Jezus te klissen in de periode van het paasfeest. Het tweede grote verraad is dat van Petrus, die Jezus verloochent.  Hij zegt dat hij Christus niet kent, terwijl hij een vertrouweling van Hem is! Ik zal proberen dit verraad van de liefde ook naar onze tijd te transponeren, door het lijdensverhaal te onderbreken met citaten van filosofen en dichters als Tagore, Rilke, T.S. Eliot, Dante en Czesław Miłosz. 

Het lijdensverhaal is een heel menselijk verhaal over verraad, schuld, schaamte, en wreedheid. In de teksten van Bachs Matthäus Passion is ook vaak sprake van tranen en verdriet. Allemaal heel menselijk en herkenbaar. 

Inderdaad, schuld, schaamte en menselijkheid komen in de passie samen in één punt. Het is ook een verhaal van de terugkeer naar de menselijkheid, de ‘humanitas’. De figuur van Jezus was iemand die zijn volk wilde bevrijden van het juk van de Romeinen en wilde terugkeren naar de waarden van de menselijkheid, die door de Romeinen net vertrappeld werden. De tranen bij Bach zijn een expressie van wat er in je omgaat wanneer je met lijden en verlies wordt geconfronteerd. Is het niet zo dat wij bij ziekte of bij het verlies van een dierbare ergens een ruimte moeten zoeken om te rouwen, om ons in terug te trekken? In de passie gaat het uiteindelijk ook over de grote vraag van de theodicee: wat is de plaats van het lijden in ons leven? Tranen scheppen een ruimte om met die moeilijke vraag om te gaan. 

Hoe kijk je naar dit project, waar we de tekst van het lijdensverhaal combineren met cello-improvisaties op koralen uit de Matthäus Passion? Kan deze passie-evocatie volgens jou een ruimte worden waarin de toehoorder met dat verhaal in het reine kan komen? 

Ik vind het heel mooi dat je die tekst aanreikt in zijn oorspronkelijke vorm, dat je vanuit de nevel van de geschiedenis de Christus-figuur oproept: wat kan Hij vandaag voor mij betekenen? Kan Hij mij tot een hoger godsbewustzijn aanmoedigen? Dat soort vragen proberen we tegelijk te verdiepen met muziek. Zoals Adorno gezegd heeft, is muziek een superieure kunst die veel verder reikt dan wat taal vermag. De cello-improvisaties kunnen nog meer diepte geven aan de woorden van Christus. Wat we proberen te doen, is mensen die geloven, en ook mensen die op de drempel van het geloof staan, ruimte schenken om zich tot het lijdensverhaal te verhouden, zonder dat we zelf teveel willen interpreteren. 

Lees meer.

Bart Stouten: 'Het Koninkrijk Gods is een pageturner'

Lees het volledige artikel

Tijdens de passie-evocatie zal het publiek in een cirkel rond een levensgroot kruisbeeld zitten. De theoloog Hans Urs von Balthasar noemde de gekruisigde Christus ooit de mooiste uitdrukking van Gods liefde. Is dit herkenbaar voor jou? 

Het kruis – een marteltuig – als expressie van liefde, het is iets paradoxaals, maar de twee moeten samengehouden worden, denk ik. De evocatie is ook hierom mooi, dat jullie de mensen helpen terug te keren naar die bijna vergeten menselijke neiging om kracht te putten uit het feit dat je ergens gaat zitten en je ergens op concentreert. Onze geest en onze aandacht is zo vaak verstrooid en verdeeld over talloze dingen. Jullie nodigen de mensen uit te gaan zitten en tijd te nemen om het drama van het leven in de ogen te kijken. Want het leven is meer dan alleen maar feest en roes. Dit project biedt een ruimte om het drama van het leven even in de ogen te kijken, wat ongetwijfeld een bevrijdende en verheffende ervaring kan 

En dat is iets waar je jezelf een hoofdrol ziet in spelen?

Ik zie mij daar een hoofdrol in spelen, maar echt helemaal in dienst van het woord en het gewicht van het woord. Ik wil het woord dienen in mijn zegging, in het trage ritme waarin ik dat zal doen, in de eigen teksten waar ik de link met deze tijd leg. Daarmee wil ik gewoon herinneren aan wat grote dichters, grote filosofen, grote namen uit de literatuur en de filosofie met dit thema gedaan hebben. Ik probeer die vectoren open te vouwen, zodat we een optimale beleving krijgen van wat er nu eigenlijk aan de orde is in het lijdensverhaal. 

Een ander woord voor lijdensverhaal is passie, een woord dat vandaag de dag eerder in actieve zin wordt begrepen. 

Inderdaad, we zien het als iets actiefs, iets wat je sterk doorleeft: je hebt een passie voor muziek, of voor tennis. Maar veel mensen voelen aan dat onze ‘actieve’ passie – dat wat we zelf in de hand hebben – niet het laatste woord over het leven kan zijn. Het leven zelf leert ons iets anders! Vooral in de omgang met ziekte en lijden begin je anders te denken over veel dingen. In het lijdensverhaal ondergaat iemand iets, maar toch schijnt er doorheen dat passief ondergaan ook een licht. Het presenteert een totaal andere manier om na te denken over het woord passie dat vandaag zo in is. Misschien is iemand die een bepaalde ziekte doormaakt beter in staat om dat te begrijpen: die moet iets ondergaan, maar blijft toch op zoek naar licht in het duister. 

Tot slot, wie is Jezus voor u? 

Een vriend. Een vriend die mij roept om een God-mens te worden, om die goddelijke vonk in mij ruimte te geven. Hoe meer ik lees in de evangelies – ook vanuit een literaire interesse – hoe meer ik de Jezusfiguur als een sublieme vriend zie, die mij laat terugkeren naar wat er echt toe doet. Hij toont me hoe ik me beter kan openstellen voor mijn medemens, hoe ik iets kan betekenen voor de ander, hoe ik mezelf kan vergeten voor die ander, dat soort dingen. En dat is in wezen wat wij van een goede vriend verwachten: dat hij ons niet terechtwijst, maar ons wel herinnert aan die potentialiteit in elk van ons. En dat is een mooi antwoord op het verderfelijke ik-hier-en-nu-denken van deze tijd. Mensen zijn zo geobsedeerd door ik, ik, ik: mijn vrijheid, mijn belangen, nu meteen, niet straks! In het evangelie word je eraan herinnerd dat je er niet voor jezelf bent.

Praktisch 

De Profundis. Drie muzikale meditaties met Bach

•    zaterdag 7 maart 2026: Cantatedienst met live uitvoering, Ensemble Quilisma o.l.v. Koenraad Verstichel en Christophe Vekeman (predicatie)
•    zaterdag 28 maart 2026: Passie-evocatie met Bart Stouten (voordracht) en Benjamin Glorieux (cello)
•    zaterdag 18 april 2026: Cantatedienst met live uitvoering, Ensemble Quilisma o.l.v. Koenraad Verstichel en Christophe Vekeman (predicatie)

Telkens om 20.00 uur in het Sint-Baafshuis Gent (Biezekapelstraat 2) 
Tickets: 25 euro per avond, of 60 euro voor de drie avonden samen
info bij jan.christiaens@ccv.be of www.ccv.be/gent