Didier Pollefeyt over het onverwoestbare verlangen naar het goede

Toen Didier Pollefeyt (KU Leuven) in 1984 aan medestudenten vertelde dat hij over de Holocaust zou spreken, kreeg hij meer dan eens te horen dat ze nog nooit over die auteur hadden gehoord. Bijna 35 jaar later zet hij in een dikke turf zijn integrale ethiek en theologie na Auschwitz systematisch uiteen in het Engels, en dus voor een internationaal lezerspubliek. Inzet: het gesprek met de Holocaust ten volle aangaan en daarin je geloof niet verliezen, maar herontdekken. Bovendien is het straks op 9 en 10 november precies 80 jaar dat de nazi's de Kristallnacht (1938) organiseerden.

Het ruim 300 bladzijden tellende en nog steeds relevante De God van de Joden na Auschwitz van Richard Rubenstein bezorgde de 18-jarige Didier Pollefeyt zozeer een schok dat het thema hem nooit meer losliet. Plots werd hem duidelijk hoe de Holocaust de volledige theologie in twijfel trekt. Om tot een consistent gelovig antwoord te komen, vertrok hij vanuit de vraag hoe de Holocaust mogelijk is geweest. Hoe kon de Joodse filosoof Emmanuel Levinas (1906-1995) na Auschwitz toch nog verklaren dat het gelaat van de ander werkelijk een ethisch appel op ons doet? Ook vandaag is die vraag brandend actueel.

Op de vraag of de meest logische verklaring niet is dat de nazi’s gewoonweg geen ethiek hadden, antwoordt Didier Pollefeyt: De veronderstelling dat ze morele monsters waren die er plezier in vonden kwaad te doen, ligt voor de hand. Het inzicht dat dat een groot misverstand is, heeft me in mijn onderzoek het meest verrast. Ook de nazi’s redeneerden in termen van ‘het goede doen’ (…) De genocide op de Joden was voor hen zoiets als onvermijdelijke collateral damage in het realiseren van de droom van het duizendjarige rijk.

Om die reden kan je niet gewoon moraliserend zeggen: ‘Nooit meer Auschwitz’. Het is veel complexer dan dat. De Holocaust gaat over ons.

De les is vooral dat ethiek kwetsbaar is omdat onze definities van goed en kwaad sterk cultureel bepaald en manipuleerbaar zijn. Eens je dat ziet, kan je van binnenuit begrijpen hoe de daders tot hun misdaden gekomen zijn en dat is veel verontrustender.

Ethiek een vogel voor de kat?

Het is uitermate paradoxaal dat de ethiek, als je niet oplet, gemakkelijk een systeem wordt dat het kwaad mogelijk maakt, stelt Didier Pollefeyt. Maar de nood aan zelfrechtvaardiging toont tevens dat het verlangen naar het goede onverwoestbaar is.

In die zin ben ik door de studie van de Holocaust toch mijn geloof in het goede van de mens niet verloren. Wel heb ik de kwetsbaarheid, manipuleerbaarheid en zelfs gewelddadigheid van dat verlangen leren zien.  Didier Pollefeyt

• Lees het integrale interview met prof. Didier Pollefeyt in Tertio nr. 978 van woensdag 7 november 2018.
• Ethics and Theology after the Holocaust, Didier Pollefeyt, Peeters, Leuven / Parijs / Bristol CT, 426 blz.
• Voor een gratis proefnummer van of een abonnement op Tertio.