Droomwereld van Marc Chagall ontvouwt zich in Brussel

Huub Gerits is een groot bewonderaar van Marc Chagall. In 1999 bracht deze norbertijn van Averbode een boek uit over diens reeks Message Biblique. De plechtige opening van de retrospectieve tentoonstelling in de KMSKB in Brussel, die meer dan 200 werken toont, liet hij dan ook niet aan zich voorbijgaan. En hij was onder de indruk, zozeer zelfs dat hij de receptie 2 uur later op een laatste glas na miste.

Wat maakt het werk van deze joodse kunstenaar vandaag, dertig jaar na zijn dood, nog zo boeiend?

Huub Gerits • Zijn werk is erg gevarieerd. Marc Chagall wordt in 1887 geboren al Movsja Sjagal in een chassidisch joods gezin in het huidige Wit-Rusland. Vader gaat dagelijks naar de synagoge. Zo groeit de jongen op met Bijbelse verhalen, die hij helemaal verinnerlijkt. Hij zei ooit dat hij de Bijbel schilderde zoals hij hem droomde.

Dat joodse element is wat mij meest aantrekt in zijn werk. Het zit boordevol symboliek en zet voortdurend aan tot nadenken.

Op dit moment zit ik naar een werk te kijken waarop een man een grote stap vooruit doet. Wist je dat dit een van de betekenissen is van de naam Chagall? Als twintiger vertrok de kunstenaar uit het verstikkende Rusland, naar Parijs. Van een grote stap gesproken.

Maar Chagall, dat is ook de kleurenpracht van talrijke boeketten, waarin hij zijn liefdes probeert te schilderen, van dieren en dorpsgezichten. Dat is het plafond van de Opera Garnier in Parijs, van theaterdecors en –kostuums, keramiek, glasramen. Die twee laatste kunstvormen mis ik overigens wel in de tentoonstelling in Brussel.

Wat had Chagall met de gekruisigde Christus? Hij gebruikte dat beeld erg vaak.

Huub Gerits • Dat een Russische jood toen dat beeld gebruikte, is minder verwonderlijk dan het zou kunnen lijken. In het Rusland van de vroege twintigste eeuw werd de kunstwereld gedomineerd door christelijke iconografie.

Chagall gebruikte de kruisiging aanvankelijk om een heel ander verhaal te vertellen.

In 1912 schildert hij zijn eerste kruisiging, met zichzelf op het kruis. Daaronder zijn moeder en vader. In de verte zie je een bootje dat richting Parijs vaart. De voeten van de gekruisigde zijn al in die richting gekeerd. In 1938 maakt hij een kruisiging waarop de Christusfiguur eruit ziet als een chassidische jood. Rondom zie je de verwoestingen die het regime van Hitler intussen teweeg brengt in Duitsland: synagoges die in brand staan, een jood die vlucht met een Thorarol.

Pas veel later tekent hij Jezus zelf, vooral op vraag van christelijke opdrachtgevers in Frankrijk.

Het valt op het Chagall na de Tweede Wereldoorlog blijft kiezen voor kleur en dromen. Hoe verklaart u dat?

Huub Gerits • Zelf brengt de kunstenaar die periode in de Verenigde Staten door. Van daaruit ziet hij met lede ogen aan wat zijn geloofsgenoten overkomt in Europa. Hij schrijft dat hij zich beschouwt als “een van de zonen van het Joodse volk die door de onmenselijke vijand in verbrandingsovens of in gaskamers werden geduwd”. Bovendien moet hij door een zware rouwperiode na de onverwachte dood van zijn vrouw Bella in 1944.

Negen maanden kan hij niet schilderen. Toch blijft hij positief in het leven staan.

Zijn dochter Ida brengt hem in contact met een nieuwe vrouw. Via zijn ontmoetingen in de muziekwereld kan hij ook zijn grote passie voor muziek omzetten in een monumentaal project. Die passie had hij van een oom mee, die viool speelde.

Hoe belangrijk is het Bijbels werk van Chagall in het geheel van zijn oeuvre?

Huub Gerits • Belangrijker dan de expo in Brussel misschien doet vermoeden. Die is chronologisch en thematisch opgebouwd. Wanneer Chagalls reeks Message biblique tot stand komt, bevindt hij zich in Frankrijk en is hij net getrouwd met Valentina Brodsky, Vava. Er breekt een bijzonder creatieve periode aan. In de jaren 1960 krijgt hij monumentale opdrachten voor openbare gebouwen, fresco’s, mozaïeken en glasramen.

Maar de Bijbel is als thema nooit weg uit Chagalls leven. Zo maakt hij onder meer 105 tekeningen van Bijbelse figuren.

Wilde hij als kind voorzanger worden in de synagoge, via zijn werk bezong Marc Chagall Gods eer zonder ophouden.

De tentoonstelling Chagall Retrospective loopt nog tot 28 juni in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Regentschappstraat 3, 1000 Brussel. Beslist een bezoek waard.