Een schets van de schedel

De schedel is een van de oudste symbolen in de menselijke geschiedenis. De algemene betekenis ervan is zeker niet moeilijk om te achterhalen. In kunst en symboliek staat de schedel vooral voor vergankelijkheid, dood en de eindigheid van het menselijk leven. Die betekenis is door de eeuwen heen eigenlijk niet veranderd, maar wel anders belicht.
 

Het eerste spoor van de schedel als symbool vinden we in het oude Egypte. Daar was het hoofd heilig, want daar huisden de Ka en de Ba, de kern van de ziel die na de dood moest voortbestaan. Later, in het oude Griekenland heeft de schedel nog steeds dezelfde betekenis. Zelfs in filosofische stromingen zoals het stoïcisme werd de schedel gebruikt als instrument voor reflectie. Alles eindigt, alles wordt gelijk. 

Pas in het Romeinse Rijk krijgt de symboliek van de schedel een ander perspectief. Toen werden schedels en botten tijdens triomftochten getoond als trofeeën. Ze stonden voor militaire macht, voor de overwinning op vijanden en in bredere zin op de dood zelf. 

Vanaf de middeleeuwen groeit de schedel uit tot het meest herkenbare symbool van memento mori. De schedel is een herinnering dat het leven vluchtig is, dat ijdelheden niets betekenen, en dat bezinning belangrijker is dan bezit.

Ook in het christendom wordt gebruikgemaakt van de schedel als symbool. Daar is hij niet alleen symbool voor de dood, maar ook een verwijzing naar Golgotha, de plaats van de schedel. Volgens een oude traditie lag daar de schedel van Adam begraven, zodat Christus, door bovenop de schedel te sterven, de zonde van de mens overwon.  Zo staat in het Nieuwe Testament: “En gekomen zijnde tot de plaats, genaamd Golgotha, welke is gezegd Hoofdschedelplaats. Gaven zij Hem te drinken edik met gal gemengd; en als Hij dien gesmaakt had, wilde Hij niet drinken.” (Mattheüs 27, 33-34)

In de 16e en 17e eeuw was Vanitaskunst een populair genre van schilderkunst met één centrale boodschap: alles in het leven is vergankelijk. Rijkdom, schoonheid, plezier en macht zijn tijdelijk, en de dood staat voor iedereen onvermijdelijk klaar. Een bekend voorbeeld is het vanitas-stilleven van Pieter Claesz uit 1640. Het schilderij bevat symbolen van vergankelijkheid, zoals uitgedoofde kaarsen, zandlopers, verwelkende bloemen en uiteraard de schedel. 

Ook in religieuze kunst krijgt de schedel een belangrijke betekenis. Bij de kruisiging van Jezus wordt hij vaak afgebeeld onder het kruis, verwijzend naar Golgotha. Maar ook in portretten van heiligen komt hij voor. ‘Sint Hiëronymus in zijn cel’ van Albrecht Dürer is hier een voorbeeld van. Hier symboliseert de schedel nadenken over de dood en wereldse zaken leren loslaten. 

In de 20e eeuw vinden avant-garde en surrealistische kunstenaars nieuwe manieren om de schedel te gebruiken. Het gezicht van de oorlog, van Salvador Dali bijvoorbeeld, toont een vervormd gezicht bezaaid met schedels, een beeld van de cyclische angst en vernietiging in oorlogstijd. 

Een schedel herkennen is geen moeilijke opdracht. Ook de betekenis ervan varieert niet veel. Maar wie een schedel echt goed wil lezen, kijkt best naar de context, want daar zitten belangrijke nuances. Zo weten we ondertussen dat een kunstwerk uit het oude Egypte iets anders over de schedel vertelt, dan kunst uit het Romeinse Rijk. 

Het is belangrijk om te letten op de plaatsing en de voorwerpen die erbij staan. Een schedel op een altaar of bij de voeten van een heilige verwijst naar contemplatie, gebed en de dood. Zie je een schedel op een tafel, omringd door sieraden, fruit of verwelkte bloemen? Dan heb je te maken met een vanitas-schilderij dat waarschuwt voor de vergankelijkheid van rijkdom, schoonheid en het leven. Een schedel naast een kruis of boek kan op zijn beurt wijzen op nederigheid en de overwinning van Christus op de dood. Terwijl een schedel in een surrealistisch of dramatisch werk angst en de vergankelijkheid van het leven uitdrukt.