Ex-jezuïet en dichter Huub Oosterhuis overleden: een portret

In hoeveel kerken in Vlaanderen en Nederland zou afgelopen paasweekend De nacht loopt ten einde, de dag komt naderbij zijn gezongen? Of Licht dat ons aanstoot in de morgen – Licht, laatste woord van hem die leeft. En hoeveel celebranten hebben de canon Groter dan ons hart niet andermaal ingezet met Huub Oosterhuis’ verwijzing naar de eerste lezing van de paaswake, het begin van het boek Genesis: Gij die geroepen hebt ‘licht’, en het licht werd geboren … En hoeveel gemeenten hebben niet herhaald dat wij zullen horen en wij zullen opstaan en lachen en juichen en leven.

Het zijn de laatste verzen van een passend lied nu Oosterhuis, op Allerheiligen 1933 geboren in Amsterdam, gisteren op paaszondag in zijn geboortestad is overleden. De dode zal leven – de dode zal horen: nu leven! Want hoewel de lieddichter sinds eind vorige eeuw door een bepaald kerkelijk establishment niet altijd op handen werd gedragen, is zijn invloed op de geloofstaal in de Lage Landen moeilijk te overschatten.

Scherp

Na elke consecratie zingen we in haast elke parochie: Als wij dan eten van dit brood, en drinken uit deze beker … Het is geloofstaal die we van Oosterhuis geërfd hebben. In elke liedbundel, hoe ‘conservatief’ ook, staan tientallen teksten van zijn hand. Jij die voor alle namen wijkt – Zomaar een dak boven wat hoofden – De steppe zal bloeien.

De klassiekers in zijn meer dan zevenhonderd liedteksten zijn niet op beide handen te tellen.

De moeilijke verhouding met de Nederlandse bisschoppen deed Oosterhuis twintig jaar geleden scherp stellen dat niet een van de huidige bisschoppen zijn wijding ontving zonder een liedje van mij. Bisschop Frans Wiertz van Roermond had Oosterhuis immers verweten nadrukkelijk afstand [te hebben] genomen van het katholieke geloof, met name het geloof in Christus en daarom nauwelijks teksten van zijn hand opgenomen in de nieuwe liederenbundel die het bisdom Roermond in 2000 uitgaf.

Dat Oosterhuis in januari vorig jaar een bemoedigende brief van paus Franciscus kreeg, maakte veel goed.

Jezuïet

Oosterhuis had gymnasium gevolgd aan het Ignatiuscollege in Amsterdam en was in 1952 bij de jezuïeten ingetreden. Hij studeerde – in Nijmegen, Groningen en Maastricht – niet alleen filosofie en theologie, maar ook Nederlandse Letteren. In 1964 werd hij in Maastricht tot priester gewijd, wat een kinderdroom van hem was geweest. Intussen had hij echter al Zolang er mensen zijn op aarde geschreven, zijn eerste liturgische liedtekst. Vanaf 1965 woonde en werkte hij in Amsterdam, waar zijn oud-leraar godsdienst en mentor Jan van Kilsdonck – van wie hij inmiddels aan het Ignatiuscollege een collega was geworden – hem ertoe aanspoorde mee te werken aan de liturgische vernieuwing binnen de Studentenekklesia die Van Kilsdonck daar in 1960 had opgericht.

Samen met medejezuïet en componist Bernard Huijbers schreef hij een paar honderd liederen. Aanvankelijk in gestencilde, losbladige, maar almaar groeiende uitgaven. Later zouden ook Antoine Oomen en Tom Löwenthal tientallen teksten van Oosterhuis op muziek zetten. Lees en beluister: ‘10 favoriete liederen van Huub Oosterhuis’

Celibaat

Oosterhuis’ teksten kwamen massaal terecht in de liedbundels in de volkstaal na het Tweede Vaticaans Concilie, zowel in katholieke bundels als Zingt Jubilate (1973), Klein Dienstboek (1982), Gezangen voor de Liturgie (1984) en Liedboek – zingen en bidden in huis en kerk (2013) als in het protestantse Liedboek voor de Kerken (1973). Ook de bundel Zingen maakt gelukkig waarvan de Universitaire (weekend)-parochie (UP) in Leuven verschillende versies samenstelde, putte ruimschoots uit zijn œuvre. In Leuven werd begin jaren 1990 openlijk nagedacht over een eredoctoraat voor de lieddichter, maar uiteindelijk koos de UP ervoor het project te laten vallen om het eredoctoraat voor de Congolese prelaat Laurent Monsengwo Pasinya in 1993 niet in de weg te staan. Want intussen waren Oosterhuis, Huijbers en consorten ook controversieel geworden.

Oosterhuis was sinds 1969 omwille van niet-naleven van het celibaat jezuïet- en priester-af.

Oosterhuis had twee kinderen met Josefien Melief, waarvan hij scheidde om te hertrouwen met Colet van der Ven.

Joodse Jezus

Nadat het bisdom Haarlem hem als priester had geschorst, besliste de Amsterdamse Studentenekklesia buiten de verantwoordelijkheid van de bisschop voort te gaan; tot zijn tachtigste ging Oosterhuis er nog regelmatig vieringen voor. Het conflict met de Kerk van componist Huijbers ging veel dieper dan dat van Oosterhuis; Huijbers wilde vanaf medio jaren 1970 geen teksten van Oosterhuis meer van muziek voorzien, omdat de dichter daarin vasthield aan Gij en God.

Oosterhuis zelf ging almaar vaker de politieke weg op, zijn Jezus evolueerde van Zoon van God naar een joodse profeet en uitlegger van de Thora. Oosterhuis was immers gefascineerd door het Oude Testament en de joodse rechtvaardigheidstraditie; het feit dat hij als jongeman de laatste antisemitische razzia’s in Amsterdam in 1943 had meegemaakt, speelde daarin een grote rol. De link tussen het Bijbelse visioen en ‘socialistische’ bevrijdingsbewegingen lag dan ook voor de hand.

In 2006 stond hij voor de Tweedekamerverkiezingen op de kandidatenlijst van de Socialistische Partij (SP).

1.000 stemmen Oosterhuis

In progressieve christelijke middens in Nederland is Oosterhuis altijd mateloos populair gebleven. Voor zijn tachtigste verjaardag verscheen niet alleen een biografie – De paus van Amsterdam van Marc van Dijk – maar zongen duizend aanwezigen in Eindhoven uit volle borst liederen van hem uit. Oosterhuis richtte zich bij deze gelegenheid tot de aanwezige hulpbisschop Rob Mutsaerts van Den Bosch en riep hem op zijn invloed aan te wenden om het verbod van deze liederen op te heffen en bij te dragen aan een nieuw kerkelijk klimaat in Nederland in de geest van paus Franciscus. 

Huub Oosterhuis is een fan van paus Franciscus, wiens encyclieken en exhortaties hij zorgvuldig leest, zegt bisschop Jan Hendriks van Haarlem-Amsterdam, toen hij vorig jaar een persoonlijke brief van de paus bij de dichter aan huis overhandigde. Er zijn zeker zaken die Oosterhuis zelf pijn doen en er zijn zaken waarvan hij beseft dat hij anderen er pijn mee heeft gedaan.

Maar Huub Oosterhuis heeft de katholieke Kerk nooit de rug toegekeerd. Mgr. Jan Hendriks

Vanavond zendt KRO-NCRV een In Memoriam uit dat aan Oosterhuis is gewijd. De uitzending bestaat uit een compilatie van fragmenten van Oosterhuis uit diverse uitzendingen van KRO-NCRV waar hij de afgelopen jaren te gast was: op NPO 2 om 23.06 uur en op NPO 1 om 23.35 uur.