De favoriete kunstwerken van paus Franciscus en wat die vertellen

De paus hééft iets met kunst, in ruime betekenis. In Amoris Laetitia, de pauselijke brief over het gezin, verwees hij naar de film Babettes Feest. Het moet de allereerste keer zijn geweest dat de paus in een exhortatie een film vernoemt.

Kunstenaars vermengen de tragedies van het leven met schoonheid, zei Jorge Bergoglio tien jaar geleden al. Reden genoeg om uit te zoeken wat er zoal in de pauselijke dvd-, cd- en boekenkast staat.

1. 'Babettes Feest': de vreugde van dienstbaarheid

Deense film uit 1987 die werd bekroond met de Oscar voor Beste Buitenlandse Film. Het verhaal gaat over een Franse vluchtelinge die in Denemarken werk vindt als huishoudster bij twee ongetrouwde zussen. Door haar kookkunsten laat ze het stugge dorp openbloeien. De boodschap van de film is duidelijk: doe iets voor een ander zonder iets terug te verwachten. En klamp je niet vast aan dogma's.

Over de film schreef de paus in Amoris Laetitia:

Intense vreugde ontstaat wanneer we anderen daarin kunnen laten delen.

Denk maar aan de heerlijke scène in de film Babettes Feest, als de vrijgevige kok wordt geprezen met: 'Ach, jij zal de engelen in vervoering brengen'! Het biedt zowel vreugde als troost om anderen te verwennen en te zien hoe ze ervan genieten. (Eigen vertaling, par. 129, Amoris Laetitia).

2. 'Roma, città aperta': verbondenheid over grenzen heen

De paus sprak al verscheidene keren over de Italiaanse neo-realistische films van net na de Tweede Wereldoorlog. Roma: città aperta (1945) gaat over de bezetting van Rome door nazi-Duitsland. Don Pietro, een priester, helpt het Italiaanse verzet en werkt daarbij samen met een communistische verzetsman. De priester wordt opgepakt, maar weigert zijn kompaan te verraden. Je beschermt iemand die niet eens in God gelooft, schimpt zijn Duitse ondervrager. Don Pietro antwoordt: Ik ben een katholieke priester. Ik geloof dat iedereen die strijdt voor rechtvaardigheid en vrijheid in de voetstappen van de Heer loopt.

3. 'La Strada': verwijzing naar Franciscus van Assisi

La Strada van Fellini is misschien wel mijn favoriete film. Ik voel me erg betrokken bij dit verhaal, waarin een verwijzing zit naar Sint-Francicus van Assisi, aldus paus Franciscus.

De film uit 1954 gaat over een meisje dat als hulpje wordt verkocht aan een brute, rondreizende circusartiest. Enkele jaren daardoor had Fellini het scenario geschreven voor een film over Sint-Franciscus van Assisi en zijn vroege volgelingen (Francesco, giullare di Dio).

4. 'Et incarnatus est', uit Mis in c (W.A. Mozart): verheffend

Paus Franciscus is een groot liefhebber van klassieke muziek. Hij noemt Bach (Matthäuspassie), Mozart en Beethoven als zijn favorieten. Bij Mozart denkt hij in de eerste plaats aan de Mis in c (KV 427), met het bekende Et incarnatus est. Franciscus:

'Et incarnatus est' is weergaloos - het verheft je tot God!

5. 'Parsifal' (Richard Wagner): christelijk ritueel als opera

De legendarische zanger Dietrich Fischer-Dieskau vertelt in zijn biografie hoe hij ooit in de bibliotheek van Richard Wagner (1813-1883) kon grasduinen. Het boek met de meeste kanttekeningen bleek de Bijbel te zijn.

Weinig bekend is dat Wagner als dertiger aan een opera werkte met als titel Jesus von Nazareth, waarin hij Jezus als een sociaal-revolutionair wou portretteren. Het project zwichtte onder zijn eigen ambities, het bleef bij schetsen. 30 jaar later schreef Wagner dan toch zijn 'Jezus-opera': Parsifal. Niet verwonderlijk is het net deze opera, met z'n talloze christelijke verwijzingen, die paus Franciscus naar waarde weet te schatten. De 'reine dwaas', zoals Parsifal wordt genoemd, vindt de paus een symbool voor het (durven) herdenken van de kerk en haar rol. Al voegt Franciscus er aan toe:

Wagner is wel een beetje zwaar op de hand. Ik luister graag naar hem, maar niet de hele tijd.

6. 'Turandot' (Giacomo Puccini): de kracht van de hoop

Laatste opera van grootmeester Puccini, die hij in 1924 onafgewerkt achterliet bij zijn dood in een Brussels ziekenhuis. Over een onderkoelde Chinese prinses die huwelijkskandidaten drie raadsels voorlegt. Wie ze niet kan oplossen, wordt onthoofd. Haar eerste raadsel: Wat wordt elke nacht geboren en sterft bij zonsopgang? Het antwoord is: hoop.

Paus Franciscus verwees naar dit operafragment bij een vraag over optimisme:

Ik hou niet zo van het woord optimisme, want dat is een psychologische instelling. Ik gebruik liever het woord hoop.

Hoop zoals die wordt beleefd in de Brief aan de Hebreeuwen, hoofdstuk 11. En zoals we in de Brief aan de Romeinen lezen, stelt hoop niet teleur. 

Hieronder de beroemde aria Nessun dorma ('Niemand zal slapen') uit Turandot.

7. 'Witte Kruisiging' (Marc Chagall): sereen lijden

In de beeldende kunst heeft de paus een boon van Marc Chagall (1887-1985), en vooral voor diens Witte Kruisiging. Een gekruisigde Jezus, met een joodse gebedsmantel om, wordt omringd door scènes van geweld en vervolging: oprukkende soldaten, een platgebrand dorp, mensen die vluchten.

Jezus lijkt al het lijden rondom hem in zich op te nemen en samen te vatten.

Een aanklacht tegen antisemitisme, waar ook Chagall zelf het slachtoffer van werd – hij vluchtte naar Parijs. Daar schilderde hij dit werk als reactie op de Kristallnacht, de grootscheepse razzia tegen Joden in Duitsland, eind 1938.

Opmerkelijk: links beneden zie je een blauwe figuur met een bordje om de nek. In de eerste versie van het schilderij had Chagall daarop 'Ich bin ein Jude' geschreven, later overschilderde hij dat, wellicht om het werk een universeler karakter te geven. De paus:

'Witte Kruisiging' is niet wreed, maar hoopvol. Pijn wordt hier sereen afgebeeld. Ik beschouw als een van de mooiste werken van Chagall.

8. 'De roeping van Matteüs' (Caravaggio): ik ben een zondaar

Een andere favoriet van Franciscus is de Italiaanse schilder Caravaggio (1571-1610), meester van het clair-obscur en van beladen bijbelse taferelen. De roeping van Matteüs creëerde hij in 1600 voor de Contarelli-kapel in de San Luigi dei Francesikerk in Rome. Matteüs wordt aan een tolkantoor door Jezus geroepen om hem te volgen. De paus hierover in een interview:

Matteüs, met de vinger van Jezus op hem gericht, dat ben ik! Ik voel me zoals hem, zoals Matteüs.

Het is vooral de houding van Matteüs die ik treffend vind: hij houdt zijn geld vast alsof hij wil zeggen: 'Nee, niet ik, dit geld is van mij.' Ik ben een zondaar op wie de Heer zijn blik heeft gericht. Dit is ook wat ik zei toen ik hoorde dat ik tot paus was verkozen.

9. Een gedicht van Hölderlin: ode aan de grootmoeder

Friedrich Hölderlin (1770-1843) dan, de Duitse romantische dichter die eerst een leven als priester in gedachten had, maar uiteindelijk voor de letteren koos. Franciscus verwijst naar een gedicht dat Hölderlin schreef voor zijn grootmoeder.

Het gedicht eindigt met de zin: 'Moge de man vasthouden wat het kind heeft beloofd.'

Ik was hiervan ook onder de indruk omdat Hölderlin in dit gedicht zijn grootmoeder vergelijkt met de Maagd Maria. Zelf hield ik ook veel van mijn grootmoeder Rosa.
 

10. 'De verloofden' (Alessandro Manzoni): tip voor trouwers

Franciscus' favoriete roman? Dat moet De verloofden van Alessandro Manzoni (1785-1873) zijn, een van de grote Italiaanse klassiekers - Franciscus' ouders waren Italianen.

Ik heb het boek drie keer gelezen en nu (2013, red.) ligt het klaar op mijn tafel om het nog eens te lezen.

Manzoni heeft me zoveel gegeven.

De verloofden speelt zich af in 1628. Een jong koppel strijdt tegen machtsmisbruik, maar uiteindelijk overwint de liefde. Een jaar geleden raadde de paus dit boek trouwens aan aan verloofde koppels, die hij tijdens zijn wekelijkse audiëntie op het hart drukte een huwelijk niet te overhaasten.

Manzoni zette zich ook in voor de Italiaanse taal en cultuur. Giuseppe Verdi droeg zijn beroemde Requiem aan hem op.

Voor de selectie van de kunstwerken en de uitspraken van de paus werd vooral geplukt uit een lijvig interview uit 2013. In een gesprek met Antonio Spadaro, hoofdredacteur van La Civiltà Cattolica, sprak de paus uitgebreid over zijn culturele voorkeuren.