Geraakt door de mens Leonard Cohen

Zelf maakte bovengetekende in de jaren 1980 voor het eerst kennis met de muziek van Leonard Cohen tijdens een les godsdienst. De leerkracht gebruikte de overbekende hit Suzanne uit 1967 om iets te zeggen over wie Jezus is. Dat je op Hem mag vertrouwen. Dat het met Hem net is als met een geliefde.

And you want to travel with him

you want to travel blind

and you think maybe you’ll trust him

for he’s touched your perfect body

with his mind.

Alles begint bij Suzanne

Ook voor Francis Mus begon de kennismaking bij Suzanne, in de Nederlandse versie van Herman Van Veen. Pas later ontdekte hij het oeuvre van de Canadees. En om het met bovenstaand refrein te zeggen: hij volgde Leonard Cohen. Die leek hem aangeraakt te hebben op een heel directe manier. Francis Mus reisde hem achterna naar Canada, dook er in allerlei archieven en sprak met mensen uit Cohens entourage. Hij analyseerde zijn songteksten, en, minder bekend, zijn poëzie en romans.

Zijn boek De demonen van Leonard Cohen (Lannoo, 2015) noemt hij geen biografie en evenmin een wetenschappelijke analyse van de teksten van de artiest. Wel neemt hij de lezer mee op een boeiende ontdekkingstocht naar de diepste drijfveren van deze mens, die als 80-er toevallig ook nog altijd een van de populairste singer-songwriters is.

Niet zozeer religieuze muziek

Francis Mus: De teksten van Cohen mogen dan wel gebruikt worden in synagogen en christelijke bezinningen, ik beluister ze vooral buiten de religieuze context.

Wat me zo raakt in zijn poëzie en songs, is meer dat hij in zijn werk een puurheid nastreeft die hem toelaat op een heel directe manier van mens tot mens te spreken. Francis Mus

Hoe hij dat doet? Allereerst met zijn stemgeluid, dat nu eens gezaghebbend, dan weer heel gebroken klinkt. Daarbij spreekt hij zijn publiek heel vaak aan door het woord ‘you’ te gebruiken. We zagen het al in het refrein van Suzanne hierboven. Leonard Cohen schrijft niet enkel voor zichzelf, maar probeert de luisteraar in zijn verhaal mee te nemen, betoogt de auteur.

7 demonen

Daarenboven is Leonard Cohen op en top mens, met al zijn gebreken, die hij niet voor zijn publiek verstopt. Francis Mus heeft het in zijn boek over de 7 demonen van Cohen. Eén daarvan is machtsdrift. Cohen doet in het begin van zijn carrière erg zijn best zijn kunstenaarschap te cultiveren. Het was voor hem geen keuze maar een roeping om zich aan kunst te wijden. Al beweert hij ook het tegenovergestelde.

Leonard Cohen strooit rond dat hij poëzie ging schrijven louter en alleen om vrouwen in zijn bed te krijgen.

Geregeld komt hij arrogant en autoritair uit de hoek, schrijft Mus. Die machtsdrift zwakt wel af naarmate hij ouder wordt. Cohen geraakt ervan overtuigd dat relativiteit, onwetendheid en gebrokenheid getrouwer weergeeft wat hij wil verwoorden.

Cohen, de joodse boeddhist

Ook religie noemt Francis Mus een demon van Leonard Cohen. In de Griekse betekenis hoeft demon niet per se negatief te zijn, stipt hij aan. Zeker is dat Cohen als kind vertrouwd raakte met joodse teksten en gebruiken, en dat hij heel zijn leven probeerde zijn religieuze identiteit te begrijpen en vorm te geven. Via de huishoudster van zijn ouders leerde hij Jezus kennen en op zijn 35ste kwam hij in contact met het boeddhisme.

Elk van de drie godsdiensten heeft een plaats in zijn leven en werk, al staat zijn joodse identiteit voorop. De artiest verplaatste soms een concert omdat het viel op een joodse feestdag.

Goddelijke allures

In overeenstemming met de Hebreeuwse betekenis van zijn naam Cohen, gedraagt de zanger zich soms als een joodse priester, vertelt de auteur. Op het einde van een recent optreden in Israël, in het kader van een vredesfestival, strekte Cohen zijn handen uit over het publiek en sprak de joods-priesterlijke zegen uit, in het Hebreeuws. Bekijk het filmpje.

In zijn heel vroege poëziebundel The Spice-Box of Earth meet Cohen zich zelfs goddelijke allures aan:

I played with the idea that I was the Messiah.

Naar meer nederigheid

Naar gelang hij ouder wordt, komt meer het beeld van de nederige gelovige naar voren. Book of Mercy is een poëziebundel geïnspireerd op de psalmen in de Bijbel. Rond de tijd dat Cohen het lied Hallelujah uitbracht, in het midden van de jaren 1980, zei Bob Dylan dat de teksten van zijn Canadese collega steeds meer de vorm aannamen van gebeden.

Zijn laatste tournees betitelde Cohen zelf dan weer als spirituele experimenten. Hij gebruikt Bijbelse verwijzingen niet langer als een kader om zijn verhaal te versterken, maar kruipt zelf in de gelovige ervaring.

Zijn meest intieme bekentenissen of gebeden spreekt Cohen niet uit voor een groot publiek. Die vind je in zijn poëzie of op plaat. Francis Mus

Beluister het gedicht How we used to approach the Book of Changes: 1966. Dit gedicht mag een heus gebed genoemd worden. Het begint dan ook met een rechtstreekse aanspreking van God: Dear Father.

Ultiem liefdeslied

Religieus of niet, Leonard Cohen komt uit het geheel van zijn oeuvre naar voren als een pure mens, vindt Francis Mus. Die mens wil hij in zijn boek naar voren brengen. Niet om zijn ziel te ontrafelen, maar om zijn boodschap te doen klinken zoals hij ze begrepen heeft, en iets van waarde te vertellen aan de wereld vandaag.

Neem nu het laatste hoofdstuk over de 'demon' verlangen en verlies, universeel menselijke ervaringen, waar Cohen mee vocht net als ieder ander.

Leonard Cohen zei ooit dat hij zijn carrière zag als een handleiding om te leren omgaan met falen.

In zijn werk vindt hij een manier om verlangen en verlies onder woorden te brengen. En uit dat werk blijkt tegelijk dat hij altijd bleef geloven in verlossing. Heel bekend is in die context de zin: There is a crack in everything. That’s how the light gets in uit het gedicht Anthem (1992). In dat woord verlossing klinkt overigens zijn joodse identiteit weer sterk door: de overtuiging dat de Messias zal komen en verlossing brengen.

Iedere artiest heeft eigenlijk maar één lied, zei Leonard Cohen ooit. Zijn ultieme lied gaat over de zoektocht hoe hij de ander waarachtig kan ontmoeten. Francis Mus

Kom naar de boekvoorstelling van De demonen van Leonard Cohen door auteur Francis Mus op 13 mei in De Vooruit. Mus gaat er in gesprek met psychiater Dirk De Wachter en auteur Christophe Vekeman in een avond met poëzie, levensbeschouwing, muziek en nooit eerder vertoonde beelden van Leonard Cohen.

Nog een weggever: de evergreen Hallelujah van Leonard Cohen.