Hoe God verschijnt en verdwijnt in de leegte van Zurbarán

In zijn boek De stilte van het licht wijdt de betreurde Joost Zwagerman een hoofdstuk aan Francisco de Zurbarán (1598-1664), de sobere en Spaanse pendant van Caravaggio. Net als zijn Italiaanse tijdgenoot was Zurbarán een meester van licht en schaduw. En van stilte. En van leegte. Zwagerman looft drie meesterwerken van Zurbarán.

Het bezoek van de Heilige Bruno aan paus Urbanus II

De Heilige Bruno van Keulen stichtte de kartuizerorde en wijdde zijn leven aan stilte en contemplatie. In 1090 werd hij als adviseur ontboden bij paus Urbanus II, aan wie hij nog les had gegeven en die mee aan de basis zou liggen van de eerste kruistocht. 

Een criticus noemde dit schilderij ooit het stilste werk van Zurbarán. Zwagerman:

De twee mannen, dezelfde God dienend maar vanuit totaal verschillende geloofsprincipes, ontwijken elkaars blik.

Naar het schijnt beschouwde Zurbarán Spaanse mystici als Sint-Johannes van het Kruis, Theresia van Avila en Francisco de Osuna als inspiratiebronnen.

Christus aan het kruis 

De gekruisigde Jezus doemt op uit een diep, pikzwart duister, zo intens dat zelfs het kruis nog amper zichtbaar is. Jezus’ kruisdood is hier een volstrekt eenzame gebeurtenis, zonder steun, zonder toeschouwers. Zwagerman: Eenzamer dan bij Zurbarán wordt Christus’ kruisiging niet.

Bij Zurbarán verbeeldt een kruisiging de donkere stilte van God.

Het lendendoek daarentegen is stralend wit, onbezoedeld. Het textiel vormt een schilderij-in-een-schilderij, de lendendoek is als een onaanraakbare sculptuur.

Stilleven met vier kruiken

Ook in dit stilleven bereikt Zurbarán een majesteitelijke, in zichzelf gekeerde en onbenaderbare stilte. Geen hoofd- en bijzaken op dit doek, geen achtergrond (die is opnieuw ondoordringbaar zwart), geen versieringen. Vier kruiken, op dezelfde afstand, ongenaakbaar als de lijdende Christus.

Binnen die leegte bevindt zich God, alomtegenwoordig maar onkenbaar. Doek na doek schilderde Zurbarán de leegte, waarbinnen de kunstenaar God eerde. 

De leegte van de loden stilte tussen Bruno en Urbanus. De leegte van de gekruisigde christusfiguur. De leegte van van vier voorwerpen. God verschijnt en verdwijnt.

Joost Zwagerman. De stilte van het licht. Schoonheid en onbehagen in de kunst. De Arbeiderspers, 2015, ISBN 9789029589888, 376 pagina’s.