Hoe zeg je dat God mens geworden is? Hoe leg je uit dat een mens één was met God en dat nog altijd is? Hoe herinnert een gemeenschap van gelovigen dat wonder van tweeduizend jaar geleden dat tegelijk de hele geschiedenis overspant? Gelukkig niet in het keurslijf van één verhaal of uitleg. Kerststal, feestmaal, lichtjes in het donker, liedjes van weleer en een nachtmis. Het hoort er allemaal bij. Of we doen heel andere dingen. Dat was in het verleden niet anders.
De ‘geschiedenis van Kerstmis’ is een interculturele mozaïek van beelden en verhalen.
Wie zeggen jullie dat ik ben? (Mt 16, 15; Mc 8, 29; Lc 9, 20). De vraag naar de identiteit van Jezus loopt als een rode draad door het Nieuwe Testament. Het is de centrale vraag van Kerstmis: wie is Jezus? Of juister: wie is Hij voor ons?
Elke evangelist grijpt de kans om dat vanuit het verhaal van Jezus’ herkomst scherp te stellen. Wie en vanwaar horen samen.
In Marcus roept een hemelse stem Jezus uit tot Zoon van God tijdens zijn doop door Johannes. Mattheüs en Lucas blikken verder terug naar de conceptie, geboorte en kindertijd van Jezus. Johannes situeert het begin van Jezus nog voor de schepping en verhaalt dat het pre-existente Woord vlees is geworden en onder ons zijn tent is komen opslaan (1, 14). Bijbelse taal over de oorsprong van Jezus is merkbaar divers. Rijkdom ligt in polyfonie.
Diversiteit kan ook een valkuil zijn. De constructie van een eenstemmig verhaal zal al snel de persoonlijk doorleefde accenten van evangelisten doen verstommen. Omgekeerd levert kakofonie ons losse stukjes kerstboodschap in plaats van een kerstmozaïek op. In beide perspectieven dreigt een ontkoppeling van Kerstmis met de Bijbelse verhalen of een reductie van die verhalen tot een voorwoord op het eigenlijke woord over Jezus.
Geboorte en menswording zijn echter een fundament.
Ze zijn evenmin een proloog als de verrijzenis een epiloog zou zijn. Het gaat om de kern van het evangelie: Immanuël, God met ons (Mt 1, 23).
Kerstmis is een mysterie. ‘Dit is toch Jezus, de zoon van Jozef?’, zeiden ze. ‘En zijn vader en moeder zijn hier toch bekend?’ Hoe kan Hij dan beweren: ‘Ik ben uit de hemel neergedaald’? (Joh 6, 42).
Filosoof Søren Kierkegaard noemde de mensgeworden God – of tijdgeworden eeuwigheid – een absolute paradox voor de rede. De paradox wordt overwonnen in het liefdesaanbod van God.
Johannes verwoordt het helder in zijn eerste brief. God is liefde. Hierin is de liefde van God onder ons verschenen: Hij heeft zijn enige Zoon in de wereld gezonden opdat we door Hem zouden leven. Hierin bestaat de liefde: niet wij hebben God liefgehad, maar Hij heeft ons liefgehad (4, 8-10). Liefde als essentie van menswording en menswording als essentie van liefde.
Liefde is onvoorwaardelijk. God deelt geheel de menselijke kwetsbaarheid: God in doeken, God in een voederbak (Lc 2, 7). Door uw ziel zal een zwaard gaan, profeteerde de oude Simeon in de tempel aan Maria (2, 35). Oh baby baby, it’s a wild world, zou ze vandaag mijmeren. Precies in die naakte kwetsbaarheid, van God als mens en van Maria met haar kind, dringt de heerlijkheid door en schijnt het ware licht (Joh 1, 9.14). Het pasgeboren kind wordt met de hoogste titels van de joodse toekomstverwachting overladen: Messias, Heer, Zoon van de Allerhoogste, Zoon van God. Aan het einde van Zijn leven twijfelt Jezus niet aan wat Hem te wachten staat: Nu het zover is, is mijn ziel ontsteld. Zal ik dan zeggen: ‘Vader, red mij uit dit uur’? Nee, want juist daarom ben Ik gekomen: met het oog op dit uur (12, 27). Het uur van lijden en opstanding is een verheerlijking (17, 1), waarin Jezus de liefde van God betoont tot het uiterste (13, 1).
Kortom, Goede Vrijdag en Pasen als consequenties van Kerstmis.
In zijn hymne op de menswording dicht Johannes dat het ware licht, dat elke mens verlicht, in de wereld is gekomen (1, 9). Naar analogie met het scheppingsverhaal is de komst van Jezus universeel. Het gaat elke mens aan en alles wat is ontstaan (1, 3). Daarom is het beeld van het pasgeboren kind zo treffend. Voor het kraambezoek bij God liggen geen drempels van geloof, rang of stand. Magiërs uit het Oosten (Mt 2, 1) en herders (Lc 2, 8) komen langs. In de meest intieme godsontmoeting zijn we welkom zoals we zijn, niet op grond van onze verwezenlijkingen of het gebrek eraan. Lucas stoelt de komst van Jezus op het verbond van God met Israël (1, 54-55.68) en anticipeert tegelijk op de periode van de kerk. Op Pinksteren wordt opnieuw de Geest uitgestort die Maria, Zacharias en Simeon vervulde met profetieën over het pasgeboren kind (Hnd 2, 1-4). Lucas zet ons op weg om echt een katholieke Kerk te zijn, een open en universele gemeenschap van leerlingen.
Herkomst van Jezus en toekomst van de Kerk: Kerstmis is een brug naar Pinksteren.
De geboorte en menswording van Jezus is ten diepte een relationeel gebeuren. Wij zijn geen passieve objecten van verlossing. God werd in de eerste plaats niet mens voor ons maar met ons, Immanuël. De wederzijdsheid van het kerstmysterie drukt de Bijbel uit in een taal van navolging. Geen gehoorzaamheid aan wetten, riten of regels, maar navolging van wat ons ten diepste raakt en beweegt. Johannes schrijft over de menswording dat Jezus aan diegenen die Hem toch opnamen het vermogen heeft gegeven om kinderen te worden van God (1, 12). Wat later verduidelijkt Jezus aan Nicodemus dat alleen wie opnieuw geboren wordt, het koninkrijk van God kan zien (3, 3).
Met Kerstmis wordt God een kind, zodat wij kinderen van God kunnen worden.
Later in het evangelie van Johannes bidt Jezus voor alle gelovigen dat ze delen in dezelfde liefde waarmee God Hem naar de wereld zond: Zoals U Mij naar de wereld hebt gezonden, zo heb Ik hen naar de wereld gezonden (17, 18). Hier, vlak voor de arrestatie van Jezus, klinkt ten volle de kerstboodschap van Johannes: navolging in eenheid, geloof en liefde.
