Helder Camara: heilige, profeet of communist? [boek van de maand]

‘Als ik een arme een brood geef, dan noemen ze me een heilige. Als ik vraag waarom hij arm is, noemen ze me een communist.’

Het werd een van de bekendste uitspraken van de Braziliaanse bisschop Helder Camara. Het verhaal van zijn leven, in een nieuw boek verteld door Eduardo Hoornaert, geeft een goed inzicht in wie Helder Camara was en hoe zijn opvattingen door de jaren heen evolueerden en hoe actueel ze zijn.

Oktober laatst, tijdens de eerste zitting in Rome van de synode, trokken de deelnemers (geestelijken en leken) op bedevaart naar de catacomben om er zich te verbinden met de eerste, onderdrukte christengemeenschappen. Groot was de verbazing van enkele aanwezigen dat in het gebedsboekje de tekst van het Pact van de Catacomben uit 1965 stond afgedrukt. Tijdens de Amazonesynode in 2019 ondertekenden enkele bisschoppen deze indringend revolutionaire tekst opnieuw, maar dat deden de synodalen in oktober niet.

Bisdom in handen van leken

Onder leiding van Helder Pessoa Camara (1909-1999), toen aartsbisschop van Recife in Brazilië, kwamen op het einde van het Tweede Vaticaans Concilie (november 1965) een 40-tal bisschoppen ondergronds samen. In de catacomben van Domitilla ondertekenden ze na de viering een overeenkomst waarin ze zich persoonlijk engageren om de idealen van het concilie concreet te maken: een Kerk als volk van God, in dialoog met de basis en met een voorkeur voor arme mensen. Ze beloofden voortaan te leven zoals de meeste mensen om zich heen wat betreft woning, eten, transportmiddelen en wat daarmee samenhangt.

Ze wilden arm leven, zich niet met titels laten aanspreken en het financiële beheer van het bisdom in handen leggen van een commissie van leken.

Hoewel de tekst snel bijval kreeg en door 500 bisschoppen werd ondertekend, verdween hij van de radar. Enkele bisschoppen op de synode van oktober wisten er helemaal niets van, de journalisten moesten hen de geschiedenis ervan vertellen.

Eduardo Hoornaert geeft in een pas verschenen boek inzicht in diens leven, daden en profetische woorden en tekens.

Wonen in een sacristie

Hoornaert schetst in detail het ontstaan van het pact. Tijdens de drie jaar van het concilie (1962-1965) werd duidelijk dat Helder Camara er een andere visies op nahoudt dan de meeste van zijn collega-bisschoppen. Hij trok de aandacht, ook al nam hij in vergaderingen geen standpunt in en viel hij niet op in de commissies. Wie was dat ‘mannetje’ dat een ietwat overdreven en zelfs theatrale stijl tentoonspreidde en tegelijkertijd niet de aandacht trok? Camara organiseerde in Rome gespreksgroepen, lezingen en schreef teksten. Tijdens avonden met enkele gelijkgestemde bisschoppen ontstond de ‘armoedegroep’, waar ook Charles Himmer, de bisschop van Doornik, deel van uitmaakte. Eerst leefde het idee van een ‘arbeidersmis’ met kardinaal Cardijn, maar op 4 oktober 1965 lanceerde Camara het idee van een ‘catacombenpact’.

Vreemd genoeg was Camara niet aanwezig bij de ondertekening van het pact, waarvan hij zelf de inspirator was.

In de laatste dagen van het concilie werd de gestencilde tekst verspreid onder alle concilievaders. Camara zelf was bezig met te bedenken hoe het concilie kon eindigen met een ritueel openbreken van het kerkinstituut, maar daar kwam niets van in huis. Camara bracht het pact in zijn eigen leven in praktijk. Hij verliet de aartsbisschoppelijke residentie en ging in een sacristie wonen. Hij droeg slechts een grijze soutane en zag af van een chauffeur en dienstpersoneel. Na het concilie reisde hij veel naar Europa voor lezingen en toespraken, maar zijn profetische boodschap vond weinig weerklank in het kerkinstituut.

Hij werd niet uitgenodigd op bisschoppensynoden of opgenomen in hoge organen.

In Recife werd hij opgevolgd door een andersgezinde, veel conservatievere bisschop.

Gek geworden paus

In 1974 publiceerde hij in zijn omzendbrieven een profetisch gedicht, dat werd geschreven tijdens de laatste sessie van het concilie: ‘De paus, gek geworden, trekt door de straten van Rome, neemt afscheid van de ambassadeurs die bij hem zijn geaccrediteerd, gooit zijn tiara in de Tiber en verspreidt al het geld van de bank van het Vaticaan onder de armen. Als een paus het evangelie wil leven, dan moeten we hem ons voorstellen als helemaal gek geworden.’

• Helder Camara - Als het leven gave wordt, Eduardo Hoornaert, 312 blz., Halewijn. Boek van de Maand in februari 2024. Wie dit boek in de loop van februari 2024 bestelt bij Halewijn, geniet van 10% korting en betaakt €26,99 in plaats van €29,99 (exclusief verzending).