Hoe religie en politiek samenvallen in Colombia — Bart Maddens

Politicoloog Bart Maddens was vorige maand in Bogotá om les te geven aan de Universidad Nacional en om de campagne voor de presidentsverkiezingen van dichtbij te volgen via participerende observatie.  Hij werd vooral getroffen door de nauwe band tussen politiek en religie, en de grote invloed van de evangelische kerken. Colombia: het land waar een bekering tot het christendom een verkiezingsthema op zich wordt. 

De chauffeur van Uber zet mij af aan de kerk.  Alleen zie ik hier helemaal geen kerk, enkel een cinema annex winkelcentrum.  Waar is de kerk van de MCI, vraag ik aan een vriendelijk ogende man aan de ingang.  Hij staat er met een bordje ‘bienvenido’, niet direct iets wat je in een cinema zou verwachten.  Je bent er, lacht hij, en hij begeleidt me naar binnen.  De kerk blijkt een immense zaal die veel weg heeft van een TV-studio.  Ik mag op de eerste rij gaan zitten.  Daar krijg ik meteen spijt van als de dienst begint.  Want die blijkt eerder een religieus rockconcert te zijn, met oorverdovende bastonen, inclusief licht- en rookeffecten.  Ik had oordoppen moeten meenemen, realiseer ik me meteen.  Maar wie neemt er nu oordoppen mee naar een gebedsdienst?

We zijn in Bogotá op zaterdag 30 mei, de dag voor de eerste ronde van de presidentsverkiezingen.  MCI staat voor Misión Carismática Internacional, een van de grootste evangelische kerken in het land.  Om 9.00 uur is er een ‘Ayuno por Colombia’, een vastendienst voor Colombia. Tijdens het rockconcert loopt de zaal stilaan vol.  Dan is het de beurt aan een predikant, die preekt in een gedreven crescendo-stijl, begeleid door een basgitaar.  
Het gaat over de ‘promesas de Dios’, de beloften van God.  De predikant citeert uit het Boek Koningen (2: 19-22).  Jericho ligt op een goede plek, maar het water is slecht.  De Profeet Elisa vraagt de inwoners om hem een nieuwe, ongebruikte schaal te brengen, met zout erin.  De profeet neemt de schaal en gooit het zout in de bron.  Vanaf die dag is het water in Jericho zuiver.  

Colombia is ook een goede plek, zegt de predikant, maar het water is slecht.  God belooft ons zuiver water, maar we moeten zelf het initiatief nemen daartoe.  We moeten zorgen voor een nieuwe, ongebruikte schaal, met zout erin.  Het zijn niet de politici van altijd, ‘los de siempre’, die de belofte van God voor Colombia waar zullen maken.  We hebben nood aan iemand nieuw, iemand met pit, iemand die er, met de hulp van God, voor kan zorgen dat Colombia opnieuw een zuiver land wordt, een ‘Patria Milagro’.  De gelovigen veren recht en roepen extatisch ‘amen’ met opgeheven armen. 

Iedereen weet waarover hij het heeft: de ongebruikte schaal met zout, dat is Abelardo de la Espriella, bijgenaamd ‘El Tigre’.  Hij is de rechtse zakenman en strafpleiter die president van Colombia wil worden als volkomen ‘outsider’, zonder enige politieke ervaring.  Dus ja, ongebruikt is de schaal zeker.  Ik sta versteld van de inventiviteit waarmee de predikant een politieke draai geeft aan een Bijbelcitaat.

Alsof de boodschap nog niet duidelijk genoeg is verschijnt nu José Manuel Restrepo onder luid applaus op het podium.  Hij is de ‘running mate’ van Abelardo, de kandidaat vicepresident.  Ik heb er bewust voor gekozen om mijn campagne hier in deze kerk af te sluiten, zegt hij.  Hij herhaalt nog eens de standpunten die men hier graag hoort: tegen abortus, tegen euthanasie, en tegen de gender-ideologie op school.  Dan vraagt hij de gelovigen om de zegen van God over deze verkiezingen af te smeken en te bidden voor de overwinning van Abelardo. 

Het gebed wordt kennelijk verhoord.  Tegen alle verwachtingen in wint Abelardo de la Espriella de volgende dag de eerste ronde van de verkiezingen, met 43,7% van de stemmen.  In de tweede ronde, op 21 juni, moet hij het opnemen tegen de linkse kandidaat Iván Cepeda, die 40,9% achter zich kreeg.

De steun van de evangelische kerken was cruciaal voor de overwinning van Abelardo.  Zoals bekend zijn die al verschillende decennia bezig aan een sterke opmars in Latijns-Amerika.  In Colombia is het aantal leden gestegen van 11,1% in 2006 tot 17,5% in 2018[1], nu wellicht al meer dan 20%.  Zelfs tot in de kleinste dorpen schieten de evangelische kerken als paddenstoelen uit de grond.  Die kerken zijn politiek zeer actief.  Dat bleek ook al bij het referendum van 2016, toen ze met succes campagne voerden tegen het vredesakkoord met de FARC-guerrilla. 

De politieke rol van die evangelische kerken in Latijns-Amerikaanse politiek was tot nu toe een eerder abstract gegeven voor mij.  Het is iets waarover je leest in artikels, of wat je ziet in fictie, zoals El Reino op Netflix, over Argentinië.  Maar het is toch nog iets anders om dat eens van dichtbij mee te maken.  Zo een politiek-religieuze viering is een bevreemdend fenomeen, waarvan ik niet zo goed weet wat ervan te denken.  Waar eindigt de commercie, de show, de propaganda, en waar begint de oprechte geloofsovertuiging?

Neem nu Abelardo de la Espriella zelf.  Tot vijf jaar geleden was dat een zelfverklaarde atheïst.  Naar eigen zeggen beleefde hij een epifanie-moment na het overlijden van zijn tante.  Hij realiseerde zich dat hij door God was geroepen om Colombia te redden.  Het was overigens in diezelfde kerk van de MCI dat hij begin dit jaar het verhaal deed van zijn bekering. Toen lanceerde hij ook zijn bekende oneliner: “Het communisme is de grootste vijand van het christendom, en ik ben de grootste vijand van het communisme.”  

Wat later weende hij van ontroering tijdens een bezoek aan het Katholieke bedevaartsoord van Buga.  Vanaf dan werd de bekering van Abelardo een verkiezingsthema op zich in Colombia.  Wat een doorzichtig stukje toneel is me dat nu, zegt de een.  Schandalig dat een oprechte bekering tot het christendom belachelijk wordt gemaakt, zegt de ander.

Hoe dan ook is de campagne van Abelardo doordesemd van religie.  Zijn politieke discours zit vol referenties naar Bijbelteksten.  Het ‘Patria Milagro’ staat natuurlijk voor het Beloofde Land. De kandidaat vergelijkt zichzelf vaak met de door God gezalfde Bijbelse koning Cyrus, die de Joden toestemming gaf om na de Babylonische ballingschap terug te keren naar Jeruzalem.  In de campagne wordt ook vaak verwezen naar Nehemia, die na de Babylonische ballingschap de heropbouw van Jeruzalem leidde.  Voorafgaand aan de verkiezingen was er trouwens ook de Operación Nehemias, een 52 dagen lange gebedsmarathon, georganiseerd door de beweging Colombia Ora (Colombia bidt).

Die verwijzingen naar het Oude Testament zijn nauw verweven met een onvoorwaardelijke politieke steun voor het Joodse volk en de staat Israël.  Abelardo wil de ambassade van Colombia naar Jeruzalem verhuizen en laakt de steun van de huidige linkse president Gustavo Petro voor de Palestijnen.  Dit standpunt wordt dan weer gelinkt met de strijd tegen de criminaliteit en de drugshandel in Colombia.  Daarvoor wil Abelardo een beroep doen op Israëlische technologie. 

En de Katholieke kerk?  Op zondagmorgen, de dag van de verkiezingen, ga ik naar de Mis in de Basiliek Nuestra Señora de Lourdes, dit keer wel een echte kerk: neogotisch met alles erop en eraan.  Zoals dat meestal het geval is in Latijns-Amerika zit de kerk stampvol, met veel jongeren.  Oordoppen heb ik dit keer niet nodig, al klappen de gelovigen wel enthousiast mee met het vrolijk zingende koortje.  Ik zie een paar mensen met een pet van Abelardo.  Maar voor de rest is de politiek hier totaal afwezig.  De preek gaat over de Heilige Drievuldigheid.  Elke allusie op de verkiezingen wordt gemeden.
De Colombiaanse Bisschoppenconferentie neemt inderdaad geen expliciet standpunt in en vraagt de gelovigen om gewetensvol te stemmen op basis van vier ethische principes: de verdediging van het leven en de vrede, sociale rechtvaardigheid, morele integriteit en transparantie, en de afwijzing van polarisatie en verbale agressie.  Toch zijn er in de marge ook Katholieken die campagne voeren voor Abelardo, zoals de ‘Católicos Firmes por la Patria’ die gebedswakes organiseren. Abelardo is trouwens zelf Katholiek.  Dat zette hij de avond vóór de verkiezingen nog eens dik in de verf.  Op zijn Youtube-kanaal zond hij live een Rozenkrans uit, samen met heel zijn gezin, en voorgebeden door de Mexicaanse cineast en conservatieve Katholiek Eduardo Verástegui: de Santo Rosario por la Patria Milagro.

Wat ik hieruit vooral onthoud: Abelardo kent het Weesgegroet ook in het Latijn uit het hoofd. Als zijn bekering niet meer is dan theater, dan heeft hij zijn rol toch wel heel goed ingestudeerd.  Op 21 juni weten we of zijn gebeden nogmaals zullen worden verhoord.

[1] Boas, Taylor C., Evangelicals and electoral politics in Latin America: a kingdom of this world. Cambridge, Cambridge University Press, 2023, p.39.