Ignace Verhack: Evangelie van schepping is antwoord op zinverlies

Hoe kan een premodern geschoold scheppingsdenken in dialoog gaan met de uitgangspunten van onze westerse moderniteit? Die vraag stelt Ignace Verhack zich in Laudato si’, een mystiek in actie, waarvan we hier de hoofdgedachte weergeven. Het artikel verscheen in het jongste nummer van Communio, gewijd aan de groene encycliek.

Kloof niet zo diep als gedacht

De brug tussen een religieus scheppingsidee en de seculiere en rationele cultuur is niet makkelijk te maken. We spreken over botsende wereld- en mensbeelden die een heel verschillende tijdgeest ademen. Toch moeten we er niet blind voor zijn dat bepaalde uitgangspunten van de moderniteit, zoals de overtuiging van Descartes dat de moderne wetenschap tot doel heeft van ons meesters en bezitters van de natuur te maken, een theologische voorgeschiedenis hebben.

Het is niet zo moeilijk een verband te leggen tussen Descartes rationalistische metafysica, de huidige heerschappij van de technologie en onze ecologische problematiek. Ignace Verhack

Historisch gezien is het uitgangspunt van Descartes eigenlijk niet zo modern als men zou denken, betoogt Verhack. We staan eerder voor een proces waarbij een citaat herlezen wordt, en een nieuwe versie over de oude heen geschreven. De moderniteit is dus niet de boosdoener die even plotseling als totaal gebroken heeft met de verbondenheid waartoe de Bijbel de mens in Genesis oproept. Integendeel, de huidige ecologische crisis brengt ons oog in oog met onvoorziene implicaties van bepaalde beginselen van onze eigen traditie.

Een moraliserend discours blijft dan ook vrij machteloos zolang men niet erkent dat de milieucrisis iets te maken heeft met de westerse ingesteldheid en cultuurgeschiedenis in haar geheel, en niet louter met levensstijlen, productie- en consumptiemodellen, gevestigde machtsstructuren die vandaag onze samenlevingen bepalen (Laudato Si' nummer 5).

Leven als geschenk van een Schepper

En toch slaat de herhaalde kritiek van Laudato Si’ aan het adres van de moderniteit (of althans de uitwassen ervan) spijkers met koppen waar het gaat over het groeiend verlies aan zin en waarde in onze hedendaagse samenlevingen. Dat verlies aan zin en waarde zien we ook in de analyse van jihadistisch geweld door plotseling geradicaliseerde jongeren, wat de kwestie nog dringender maakt, vindt Verhack.

Hoe is het mogelijk dat gewone jongeren zo in de ban raken van een gewelddadige islam? Ook hier wijst het antwoord in de richting van zinverlies. Ignace Verhack

Als antwoord daarop wil de paus de mens eraan herinneren dat hij schepping is, dat het leven een gift is. Maar hoe kunnen wij die herinnering ons in onze cultuur inbrengen? Misschien is het antwoord niet zozeer dat we het vergeten zijn, maar dat we het ons cultuurhistorisch gezien nog nooit ten volle gerealiseerd hebben!, schrijft Verhack.

Het vijfde evangelie

Deze encycliek zet ons aan het werk, vindt de filosoof. De scheppingsgedachte zal nooit meer herleid kunnen worden tot de gedachte dat de wereld door een hoger wezen gemaakt is. Op het vlak van ons concrete leven zelf moeten wij ons schepping zijn opnieuw binnen brengen.

Voor mij was de idee van een evangelie van de schepping de grootste verrassing van deze encycliek. Ignace Verhack

Gewoonlijk spreken we over de blijde boodschap van het Rijk Gods, over het evangelie van onze verlossing. De paus breidt dit uit tot het feit dat we schepping zijn en stelt daarin de scheppende liefde van God centraal. De schepping is dus van de orde van de liefde (nr. 77) en roept ons vanuit die liefde op tot een universele gemeenschap (nr. 76). Het vermogen van de mens om de werkelijkheid te veranderen, moet dan ook uitgaan van het feit dat alles oorspronkelijk door God (vanuit liefde) gegeven is. Daarom mogen we geen spiritualiteit aanvaarden die de almachtige God en Schepper vergeet (nr. 75).

De beste manier om een eind te stellen aan de pretentie van de mens de absolute heerser over de aarde te zijn, bestaat erin de figuur van de Vader, de enige Heer van de wereld, voor ogen te houden. Laudato Si’ (75)

Christenen die tegenover de verloedering van de schepping passief of inconsequent blijven, hebben nood aan een ecologische bekering die maakt dat hun ontmoeting met Jezus vruchten draagt in de relatie met de wereld die hen omringt, citeert Verhack uit de encycliek. En dat brengt hem tot de vaststelling dat het evangelie van de schepping een soort mystiek in actie is.

Mystiek in actie

We lezen: Paus Franciscus roept ons op 'de sprong te maken naar het Mysterie waaraan de ecologische ethiek haar diepste zin ontleent' (nr. 210). Een mens moet zich kunnen overstijgen in iets dat groter is dan zichzelf om zich in het meest eigene van zijn eigen wezen terug te kunnen vinden.

Voor christenen is het duidelijk wie dat is. De paus betrekt de sacramenten, de zondagsrust, het mysterie van de Drie-eenheid en zelfs Maria en Jozef bij de ecologische opvoeding. Maar tegelijk staat het evangelie van de schepping ook open voor andere overtuigingen. Als we echt willen werken aan een ecologie die ons toelaat te herstellen wat we allemaal hebben vernield, dan mogen we geen enkele vorm van wijsheid terzijde laten, ook niet de religieuze. (Laudato Si’, nr. 63).

In een mystiek in actie ligt de nadruk op soberheid in de eigen manier van leven en op dienstbaarheid; God en de anderen dienen in een wereld die zo dikwijls getekend is door tegenspraak en geweld. En zo sluit het evangelie van de schepping wonderwel aan bij paus Franciscus’ eerste encycliek De vreugde van het evangelie.

• Bestel het tijdschrift Communio, waarvan het dubbelnummer van september (Jg. 41, nr. 3-4) grotendeels gewijd is aan Laudato Si'.
• Ontdek alles over de Scheppingsperiode, waarin de Kerk haar engagement voor de schepping onder de loep neemt.