‘In een synodale Kerk ligt de lat hoger voor álle gelovigen’ - Christof Bouweraerts

Bijna drie jaar is Christof Bouweraerts (40) coördinator van het Interdiocesaan Pastoraal Beraad (IPB). Die taak combineert hij met die van pastoraal werker in de parochie Heilige Nicolaas van Myra in Sint-Niklaas & Temse. De synodale dynamiek, door paus Franciscus in gang gezet, is voor hem een sleutelhouding.

Wat is het Interdiocesaan Pastoraal Beraad?

‘Terechte vraag, want veel gelovigen kennen het IPB amper of niet. Het IPB is een centraal overlegorgaan van de katholieke Kerk in Vlaanderen. Het werd opgericht in 1969-1970, in de geest van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), om gelovigen en beleids-makers met elkaar te verbinden. Het heeft een best boeiende geschiedenis. Zo was er een tijd – leerde ik van IPB-leden met een lange staat van dienst – dat het er tijdens IPB-bijeenkomsten stevig aan toe kon gaan, waarbij de bisschoppen soms op protest onthaald werden. Daarna volgde een periode van crisis, omdat de relaties met de bisschoppenconferentie bekoeld waren. Dat maakte de toekomst van het IPB onzeker. Maar het platform hield stand en de band met de bisschoppen normaliseerde. Vandaag fungeert het IPB als een breed platform voor dialoog en netwerken binnen de Kerk. En nu staan we op de overgang van dat dialoogmodel naar een synodaal model.’

Lag die keuze voor de hand?

‘De evolutie werd al ingezet door onze voorgangers. Denk maar aan het boek De synodale weg. Leren en doen, waarvan voormalig IPB-coördinator Carine Devogelaere coauteur is. Toen we ons toekomstproces aanvatten, kozen we dan ook meteen voor een synodaal kader. Het voorbije werkjaar besteedden we daaraan twee forumbijeenkomsten. Die leidden tot een visietekst. We willen proberen zoveel mogelijk geledingen uit de Kerk in Vlaanderen te betrekken om een weerspiegeling daarvan te zijn. Daaraan blijft werk, want bijvoorbeeld jongeren zijn sterk ondervertegenwoordigd. Uiteraard maken Kamino, de jongerendienst van de katholieke Kerk in Vlaanderen, en andere jeugdorganisaties deel uit van ons overleg, maar die worden meestal vertegenwoordigd door beroepskrachten. Om jongeren zelf bij het overleg te betrekken, moeten we met hen zoeken naar geschikte manieren. Idem voor het betrekken van katholieken met een migratieachtergrond, mensen in armoede enzovoort. Ook het middenveld blijven we uitnodigen.’

Vanwaar komt synodaliteit? Wat is de plaats daarin van het IPB?

‘Vanaf het begin van ons toekomstproces besloten we dat te verbinden met de bredere uitdaging om de synodale wending te doen landen in de Kerk bij ons. De centrale vraag is: tot welke plaats nodigt Gods Geest het IPB uit binnen een synodale Kerk in Vlaanderen? Kortom, we sluiten met ons eigen onderscheidingsproces aan bij dat van de wereldkerk en willen in Vlaanderen een concrete faciliterende rol spelen voor synodale dialoog op het interdiocesane niveau. Daarbij moet ook het IPB zichzelf kritisch durven evalueren, wat natuurlijk alleen maar kan in een context van wederzijds vertrouwen tussen de kerkleiding en het IPB. Het voorbije jaar stemde me hoopvol: ik proefde een open geest en vertrouwen. Maar ik blijf ook kritisch. Uiteindelijk zal in de praktijk blijken of de Kerk bij ons klaar is voor een synodale omvorming én in welke mate we dat samen kunnen doen, Vlaanderenbreed dus.’

In de wereldwijde implementatiefase van de synodaliteit, waarin we ons nu bevinden, krijgt het bisdom een belangrijke plaats. Welke plaats is er voor het interdiocesane niveau?

‘Interdiocesaan werken is niet evident... Bisdommen zeggen aan parochies wel dat we allemaal leerlingen van dezelfde Christus zijn, en dus toch kunnen groeien naar meer eenheid, maar tot een gedragen beleid komen dat de grenzen van de bisdommen overschrijdt, is vaak al even lastig als mensen van onder hun toren laten komen. Die verzuchting hoor ik dikwijls… De Kerk heeft nog veel weg van een ‘feodaal’ systeem uit de Middeleeuwen, denk ik dan. Dat zie ik op alle niveaus: lokale gemeenschappen die weigeren mee te werken in een nieuw geheel, pastoors die het beleid in hun bisdom negeren, bisdommen die elk hun eigen koers varen, regio’s binnen de Kerk die aan verschillende snelheden evolueren… Dat kan bijzonder frustrerend zijn – zeker wanneer het kleingeestige proporties aanneemt – maar ik ben de laatste tijd, misschien uit noodzaak, de charme ervan gaan inzien. In zekere zin beschermt het ons misschien net voor een keurslijf, waarin synodaliteit niet zou gedijen. Het dwingt ons om voor elk project, voor elke beslissing telkens weer de boer op te gaan en een ‘coalition of the willing’ op te bouwen. Kunnen we dat voortaan synodaal aanpakken? Zo moet het toch mogelijk zijn om op het niveau van de Kerk in Vlaanderen tot enkele zinvolle oriëntaties te komen? En over wat we per bisdom of lokaal aanpakken, kunnen we nog altijd zinvol uitwisselen, niet?’

We hebben het nu voortdurend over synodaliteit, maar wat is dat eigenlijk?

‘Het slotdocument van de Bisschoppensynode laat er geen twijfel over bestaan dat het ten gronde een spiritueel proces is, een van gemeenschappelijke onderscheiding van de geesten, met als hoofdrolspeler de Heilige Geest. We worden als gedoopten ertoe opgeroepen om samen te ontdekken waartoe de Heilige Geest ons als geloofsgemeenschap uitnodigt in de concrete werkelijkheid waarin we leven en werken. De methode van het gesprek in de Geest, die tijdens de Bisschoppensynode in Rome toegepast werd, is daarbij wezenlijk. Bij het IPB oefenen we ons erin. Dat wekt vragen: hoe werkt de methode precies en waarvoor kunnen we die wel en niet inzetten? Hoe komen we uiteindelijk tot besluitvorming? En welke andere vormen van gemeenschappelijke onderscheiding bestaan er naast het gesprek in de Geest, dat immers sterk geïnspireerd is door de ignatiaanse traditie van de jezuïeten: die spreekt niet iedereen aan en in een breed platform als het IPB heb je mensen met diverse spirituele voorkeuren. Op al die vragen heb ik geen pasklare antwoorden. Niemand, denk ik. Dat allemaal uitzoeken maakt deel uit van het proces. Op zich geen probleem, maar het vereist wendbaarheid en transparantie.’

Best een uitdaging, dus?

‘Beslist. Ik hoor jezuïet en internetpastor Nikolaas Sintobin, een expert ter zake, geregeld zeggen dat onderscheiding van de geesten tegelijk bevrijdend en eisend is: het vergt discipline. Is het in je persoonlijke leven al uitdagend, in gemeenschap is het dat misschien nog meer. We passen die spirituele gespreksmethode hier en daar al toe om over een Bijbeltekst uit te wisselen, maar nooit om tot gezamenlijke pastorale keuzes te komen. En ze snijdt soms in het vlees. Op een congres in Duitsland in 2023 vernam ik hoe in een synodaal traject van de christenen in Leipzig een basisvoorwaarde om aan onderscheiding van de geesten te doen, namelijk de uitkomst van het proces openlaten en je eigen opinie loslaten, tot heel wat frustraties en afhakers leidde. Niet onbegrijpelijk, natuurlijk.

Dat het soms zo moeilijk is om te begrijpen waartoe God ons uitnodigt – sommige gelovigen zullen doen alsof dat allemaal toch heel duidelijk is – is iets dat me als gelovige sterk bezighoudt, soms ook opstandig maakt. Als theoloog denk ik daarover dan na. In elk geval: gemeenschappelijke onderscheiding vergt bekering, ook van mij. Eén van mijn stokpaardjes is dan ook dat synodaliteit de lat hoger legt voor àlle gelovigen, heus niet alleen voor de clerus. Dat vind ik de grote kracht, maar tegelijk de achilleshiel ervan.’

Bovendien is er zoiets als het leergezag in de Kerk. We zagen onlangs nog in Duitsland hoe een synodale beslissing over leken die de homilie houden werd teruggefloten door Rome.

‘Klopt. Ook daarover is het slotdocument van de Bisschoppensynode duidelijk: de katholieke Kerk is een hiërarchische kerk – al is dat in de praktijk dus soms relatief. Er is steeds een competente autoriteit die beslist: de bisschop in zijn bisdom, de bisschoppenconferentie in een kerkprovincie, de bisschop van Rome en het college van bisschoppen in de universele Kerk… Dat is op zich al niet vanzelfsprekend, want sommigen zullen synodaliteit net opvatten als een alternatief voor de hiërarchische Kerk. Nu goed, de katholieke invulling ervan houdt in principe in dat de uitkomst van een onderscheidingsproces in een platform als het IPB altijd het statuut van een advies zal hebben, niet van een beslissing. Daar staat wél tegenover dat het slotdocument ook zegt dat de hiërarchie maar tot zijn recht komt in een synodale Kerk, waarin dus alle gedoopten bij het onderscheidingsproces worden betrokken, en dat de kerkleiding de uitkomst van een gedegen onderscheidingsproces niet zomaar naast zich kan neerleggen, zonder verantwoording aan de gemeenschap te zijn verschuldigd. Ik ben benieuwd…’

Dus is het niet gemakkelijk om tot relevante synodale onderscheiding te komen?

‘Neen, en net als in de politiek zullen mensen gaan kibbelen over methodes en procedures wanneer ze voelen dat het  een richting uitgaat die hen niet bevalt. Dat kan je zo voorspellen. Tijdens de Bisschoppensynode besliste paus Franciscus plots om tien lastige onderwerpen uit de synodale vergadering te halen en toe te vertrouwen aan aparte commissies. Welnu, was dat een plotse klerikale stuiptrekking? Of zagen we net ‘Franciscus de jezuïet’  aan het werk die een principe van de ignatiaanse onderscheiding toepaste: geen beslissingen nemen over dingen die tot grote onrust en verdeeldheid leiden? Het spreekt voor zich dat dergelijke beslissingen altijd in meerdere of mindere mate betwist zullen worden.’

‘Trouwens, ik ken criticasters van de synodaliteit die menen dat het alleen maar dient om je tegenstanders beleefd het zwijgen op te leggen. Ze benadrukken dat in de kerkgeschiedenis waarheidsvinding vaak gepaard ging met debat, soms zelfs met bitsige strijd – als Sint-Niklazenaar ken ik de legende over Nicolaas van Myra die de ketter Arius een klap verkocht. Die redenering volg ik maar deels. Wél waarschuwen we ook vanuit het IPB dat het gesprek in de Geest niet op die manier mag aangewend worden: wat schuurt, moet kunnen gezegd worden.’

Een aantal zaken zijn vanuit het leergezag niet synodaal bespreekbaar, zoals de wijding van vrouwen. Hoe gaat men daarmee dan om?

‘Ik denk dat we het midden zullen moeten houden tussen voorzichtigheid en relevantie. Synodaliteit moeten we leren. Dus moet je niet beginnen met de netelige thema’s. Anders maakt de open geest algauw plaats voor een stellingenmentaliteit. Dan wenden we het gesprek in de Geest beter eerst aan om de gemeenschapszin binnen de Kerk aan te wakkeren, om elkaar beter te leren kennen en vertrouwen op te bouwen. Op dat punt kan die methode zeker goede diensten bewijzen, lijkt me. Maar als we alleen maar veilige thema’s nemen voor synodale gesprekken en de moeilijke onderwerpen op de lange baan blijven schuiven, zullen mensen hun geloof erin beginnen te verliezen. Het wordt dus een delicate oefening met, opnieuw, geen pasklare antwoorden. Zinvol lijkt me alvast om met elkaar te praten over onze persoonlijke verwachtingen van de synodaliteit. En zou het niet interessant zijn te experimenteren met gemengde groepen van gelovigen met diverse geloofsprofielen die gesprekken in de Geest voeren over de lastigere thema’s, niet gericht op het nemen van allerlei beleidsbeslissingen, maar als leerschool?’

‘Voor de implementatiefase van het synodale proces in ons land kozen de bisschoppen een concreet thema: wat kunnen we als Kerk leren van nieuwkomers? In Vlaanderen gaan we dat met het IPB mee op gang trappen. Ik ben benieuwd hoe die oefening in synodaliteit zal verlopen. Worden het vrijblijvende gesprekken of zullen ze ook leiden tot pastorale beslissingen?’

• Nicolaas van Myra • Kan het anders voor een geboren Sint-Niklazenaar, lid van de parochie Heilige Nicolaas van Myra en van het Sint-Nicolaasgenootschap Vlaanderen? Bovendien houdt hij het kind in ons levendig, wat wellicht zijn grootste verdienste is.
• Ignatius van Loyola • Stichter van de jezuïeten. Door een sessie over zijn leven en spiritualiteit tijdens mijn studentenjaren in Leuven raakte ik geboeid door hun spiritualiteit.
• Philippus Neri • Oprichter van de oratorianen, die tot de Franse Revolutie ook de parochie in Sint-Niklaas bedienden. De dekenij, waar ik woon en werk, en de omgeving ervan herinneren aan hem.

• Geboren in 1986
• Studeerde (klassieke) taal- en letterkunde in Gent en Leuven, en theologie en religiewetenschappen in Leuven
• Eén van de vijf bewoners van de dekenij van Sint-Niklaas, waar hij werkt als pastor
• Was redacteur bij Kerk & Leven voor hij naar het IPB verkaste, vanuit het IPB lid van het nationaal synodaal team