Is (openlijk) gelovig zijn taboe geworden? Drie stemmen over ‘geloofsgêne’

‘Zouden jullie mijn naam willen verwijderen van de website?’ Het is een vraag die soms binnenkomt op de redactie van Otheo. Soms gaat het om mensen die meewerkten aan een interview, nu aan het solliciteren zijn en niet willen dat hun toekomstige werkgever hen terugvindt op een website over religie. Niet omdat ze zich schamen voor wat ze toen zeiden, maar omdat ze bang zijn dat anderen conclusies trekken over wie ze zijn.

Het is een opmerkelijke reflex in een tijd waarin authenticiteit hoog staat aangeschreven. We lijken meer dan ooit aangemoedigd te worden om onszelf te zijn, maar er is één aspect dat daar opvallend vaak niet bij hoort: levensbeschouwelijke overtuiging. Je mag geloven, maar je moet er vooral niet mee te koop lopen, lijkt de heersende norm te zijn. 

Volgens filosoof Guido Vanheeswijck, auteur van het boek Onbeminde Gelovigen, kunnen we zelfs spreken van een taboe op gelovig zijn. Hij ziet dat vooral in progressieve omgevingen die zichzelf graag tolerant noemen. ‘Voor veel hoogopgeleiden, zeker in culturele en intellectuele milieus, is praktiserend christen-zijn bijna ondenkbaar’, zegt hij. ‘Men gaat ervan uit dat wie met de tijd meegaat, het geloof achter zich laat. Die norm is impliciet sterk aanwezig.’

Vanheeswijck herinnert eraan dat Vlaanderen uit een bijna homogene katholieke cultuur komt, een situatie die bleef bestaan tot in de jaren zestig en zeventig, rond het Tweede Vaticaans Concilie. Daarna volgde er een fase waarin er in scholen, parochies en aan de universiteit intens over het geloof gediscussieerd werd. 

‘Je had harde discussies tussen zogenaamd conservatieve en zogenaamd progressieve katholieken,’ zegt Vanheeswijck. ‘Die gesprekken gingen over de vraag hoe het christendom zich opnieuw moest vormen na het concilie. Er heerste een klimaat waarin er veel gediscussieerd werd over de toekomst van het katholicisme en van de kerk.’

Van debat naar stilzwijgen

Vanaf de jaren tachtig en negentig verstomde dat debat. Er groeide een gevoel dat het katholicisme passé was, gevoed door ontgoocheling over de Kerk en door het idee dat wetenschap het geloof ingehaald had. Het gevolg was een culturele reflex waarin geloof als conservatief en achterhaald werd gezien. ‘Wie nu zegt met de tijd mee te willen gaan, die moet ook zeggen dat hij het geloof achter zich heeft gelaten,’ zegt Vanheeswijck.

De afgelopen jaren is daar een andere factor bijgekomen: het misbruik in de Kerk. 

‘De kerk zegt dat ze voor de zwakken opkomt,’ zegt Vanheeswijck. ‘En binnen de Kerk zelf werd het zwakste slachtoffer pijn gedaan en monddood gemaakt. Dat heeft logischerwijs het vertrouwen enorm geschaad.’ 

Dat blijkt ook uit onderzoek van de KU Leuven: toen het schandaal rond Roger Vangheluwe bekend werd, zakte het vertrouwen van Vlamingen in de katholieke kerk van 31 naar 13 procent. Bij overtuigde katholieken daalde het zelfs van 75 naar 34 procent. Vier op de vijf gelovigen voelde zich beschaamd en teleurgesteld, en negen op de tien Vlamingen vond dat de Kerk misbruik in de doofpot had gestopt. 

Instituut en geloof zijn niet hetzelfde, maar toch worden gelovigen snel vereenzelvigd met de kerk. Dat gevoel kent de 33-jarige advocate Esmée Fonville maar al te goed. Ze schreef er een essay over voor de Nederlandse krant Trouw, met de titel Mijn progressieve bubbel viert ‘anders zijn’, maar christen zijn is een taboe. Daarin beschrijft ze hoe het was om openlijk te spreken over haar toenadering tot het christelijke geloof. ‘Het voelde bijna als een coming-out,’ zegt ze. ‘Ik zie mezelf als erg progressief en heb het gevoel dat ik moet bewijzen dat ik bepaalde conservatieve standpunten van de Kerk niet deel, door met disclaimers over onderwerpen als homoseksualiteit en abortus te komen. Pas daarna kan je een normaal gesprek voeren.’

Betoverde wereld

Fonville groeide op met een katholieke vader en een moeder die zingeving eerder in de natuur vond. Ze ging naar de vrije school, waar verhalen, rituelen en symboliek een vanzelfsprekende plaats hadden. ‘Als kind kan je uit die betoverde wereld veel betekenis halen,’ zegt ze. Tijdens haar rechtenstudie verdween die wereld naar de achtergrond. ‘Naarmate je ouder wordt, word je steeds meer aangesproken op je ratio. Ik begon dat stuk zingeving te missen.’

In haar studentenomgeving was religie nauwelijks aanwezig. ‘Het was niet vanzelfsprekend om met geloof bezig te zijn,’ vertelt ze. ‘Als iemand al spiritueel was, dan was dat boeddhistisch of new age – niet het christendom.’ Het christendom voelt voor haar generatie abstracter, minder direct toegankelijk, zegt ze. ‘Het vraagt wel wat om je in die soms absurde bijbelverhalen van zo lang geleden te verdiepen,’ zegt ze. ‘In een rationele, wetenschappelijke wereld is dat best een grote stap.’

Niet op de werkvloer

Die voorzichtigheid rond geloof beperkt zich niet tot de persoonlijke sfeer; ook – of misschien zelfs vooral – op de werkvloer duikt ze op. Didier Vanderslycke is zakelijk coördinator van ORBIT vzw, een organisatie die streeft naar een samenleving waarin iedereen volwaardig kan deelnemen, ook mensen met een migratiegeschiedenis en mensen die hun religie of levensbeschouwing willen beleven. Hij zag hoe het idee dat geloof beter onbesproken blijft ingang vond. 

‘Ik maakte het mee in de sociale sector, waar ik eind jaren tachtig begon te werken. Na de ontzuiling ontstond binnen veel organisaties een soort onuitgesproken afspraak: we hebben het niet over geloof, want dat hoort niet meer,’ zegt Vanderslycke. ‘Die neutralisering ging verder dan neutraal zijn. Het werd bijna een opdracht om te doen alsof zingeving niet meer bestond. Het gevolg was dat heel wat organisaties zonder verhaal kwamen te zitten.’

Het leidde volgens Vanderslycke ook tot een blinde vlek: organisaties die deden alsof levensbeschouwing geen rol speelde, werkten met mensen voor wie het vaak heel belangrijk is. ‘Als je als hulpverlener aan mensen vraagt wat hen houvast geeft in moeilijke tijden, dan blijkt dat vaak geloof te zijn. Als je dat negeert, soms omdat je er zelf niet meer in thuis bent, beperkt dat goede of holistische hulpverlening,’ zegt hij.

Het verbaast hem niet dat sollicitanten willen voorkomen dat toekomstige werkgevers informatie over hun geloofsovertuiging kunnen vinden, maar wijst erop dat mensen op de werkvloer niet onder druk mogen worden gezet om hun religieuze identiteit te verbergen. Ze kunnen bij discriminatie trouwens terugvallen op de grondrechten. 

‘Mensen die behoren tot een erkende eredienst of overtuiging hebben de democratische rechtsstaat aan hun kant,’ zegt Vanderslycke. ‘Als iemand daarop negatief aangesproken wordt tijdens een sollicitatie of op de werkvloer, kan die daar klacht over indienen.’

Tegelijk benadrukt hij dat werkgevers duidelijke grenzen kunnen vastleggen, zodat gesprekken over geloof op het werk gepast verlopen. ‘Je kunt in een arbeidsreglement of een ethische code opnemen dat mensen bijvoorbeeld niet mogen proberen anderen hun geloof op te dringen – net zoals je ronselen voor politieke partijen ook niet toelaat op de werkvloer. Dat zijn heel normale afspraken,’ zegt Vanderslycke.

Binnen ORBIT is levensbeschouwing wel een gespreksthema, ook omdat de organisatie er actief rond werkt. ‘Wie zijn geloof ter sprake wil brengen, moet dat altijd doen in een dialogale houding en met respect,’ zegt Vanderslycke. ‘We moeten niet in een identitaire strijd belanden.’

Hoe geloof binnen die kaders een plek kan krijgen op de werkvloer, toont de stille ruimte die werd ingericht in de kantoren waar ORBIT gevestigd is, nadat enkele medewerkers vroegen naar een plek om te kunnen bidden of te mediteren. De organisatie koos voor een stilteruimte waar iedereen welkom is voor gebed of meditatie, met heldere afspraken: iedereen doet zijn schoenen uit, en wie schoenen ziet staan, weet dat de ruimte bezet is en respecteert het zingevings- of gebedsmoment van de ander.

Onbekend maakt onbemind

De gêne rond geloof staat naast een andere ontwikkeling: een groeiende onbekendheid met de religieuze traditie zelf. Volgens Vanheeswijck is secularisering niet zozeer de tegenpool van religie, maar er historisch juist door gevormd. ‘Secularisering is eigenlijk een typisch christelijk verschijnsel,’ zegt hij. ‘In het christendom zit een sterke tendens tot secularisering: we geloven in een God die mens geworden is, voor wie deze wereld belangrijk is.’ Veel waarden die wij vandaag seculier noemen – menselijke waardigheid, gelijke rechten, zorg voor zwakken – zijn ontstaan uit de christelijke traditie en later overgenomen door de Verlichting. 

Geloofsgêne ontstaat volgens hem niet omdat mensen een probleem hebben met de waarden van het christendom, maar omdat ze niet bekend zijn met de inhoud van het geloof. Vanheeswijck merkt dat studenten steeds vaker vragen stellen over het christendom, simpelweg omdat ze er nooit iets van meekregen. ‘Ze kennen het verhaal niet meer,’ zegt hij. ‘De taal is verdwenen, maar de nieuwsgierigheid is er wel.’

Vanderslycke ziet hetzelfde in hogescholen en jeugdwerk: veel jongeren missen de woorden om nog over geloof of levensbeschouwing te spreken en erover te dialogeren. ‘Het levensbeschouwelijk onderwijs is op veel plekken verwaterd,’ zegt hij. ‘Jonge studenten zeggen: ‘We weten niet meer waar het over gaat.’ Leerkrachten soms ook niet meer. Het is daarom dat levensbeschouwelijke vakken op zich én interlevensbeschouwelijke dialooginitiatieven best hand in hand gaan.’

Zin in zingeving

Kennis van het christendom mag dan verdwijnen, de behoefte aan zingeving doet dat niet. En daarvoor wordt er ook weer naar het christendom gekeken. In Nederland toont het langlopende onderzoek God in Nederland een trendbreuk: 27 procent van Gen Z noemt zichzelf gelovig en 29 procent gelooft in een god of hogere macht – meer dan bij millennials, van wie 22 procent zich gelovig noemt. Dat beeld past in een bredere West-Europese ontwikkeling: Frankrijk registreerde dit jaar een recordaantal dopelingen (17.800), waarvan 7.400 jongeren tussen 11 en 17 jaar. En in Engeland en Wales steeg het kerkbezoek bij jonge mannen van 4 naar 21 procent in zes jaar tijd, bij jonge vrouwen van 3 naar 12 procent.

Ook in België zien we die beweging. Terwijl het totale aantal gelovigen afneemt – volgens het jaarverslag De Katholieke Kerk in België 2023 rekent nog ongeveer 50 procent van de Belgen zich tot het rooms-katholicisme, tegenover 58 procent in 2012 – stijgt het aantal volwassen dopelingen. Tijdens de paaswake van dit jaar lieten 536 volwassenen zich dopen: vijftig procent meer dan vorig jaar, en drie keer zoveel als tien jaar geleden.

Fonville ziet die zoektocht naar betekenis bij leeftijdsgenoten die bezig zijn met retraites, meditatie-apps of podcasts over spiritualiteit. ‘Veel jongeren nemen uit verschillende tradities vrijblijvend iets mee en hopen dat het iets oplost,’ zegt ze. ‘Maar voor mij bood dat niet de diepgang waar ik eigenlijk naar verlangde en die ik in het christelijke geloof wel vind.’

In haar eigen zoektocht ervaart Fonville het belang van gedeelde taal en gemeenschap. Ze bezoekt soms de katholieke kerk en neemt actief deel aan LUX, een initiatief van de protestantse kerk in Den Haag. Het is een community die eeuwenoude levensvragen op eigentijdse wijze bespreekbaar maakt. ‘We lezen daar nu bijvoorbeeld de Bergrede,’ vertelt ze. ‘Ik vind het heel waardevol dat in groep te doen. Soms gaan mijn haren recht overeind staan en kom ik in opstand tegen wat ik lees. Juist dat gesprek daarover maakt het interessant.’

Elders in de wereld ziet Vanheeswijck het tegenovergestelde van geloofsgêne: in de Verenigde Staten is religie de voorbije decennia sterk verweven geraakt met politieke identiteitsvorming. Hij verwijst naar de entourage rond Donald Trump, die conservatief christendom vaak inzet als culturele en politieke branding. 

‘Dat is een vorm van christendom die haaks staat op de kern van het evangelie,’ zegt hij. Het stoort hem dat geloof er wordt gebruikt als identitair wapen. ‘Welke vorm van christendom is dat?’ vraagt hij zich af. ‘En hebben wij nog de kracht om daar weerstand tegen te bieden?’

Voor West-Europa ziet hij een heel andere beweging. Hier is het tijdperk van de macht van de kerk definitief voorbij, maar voor Vanheeswijck is dat niet louter een verlies. ‘Als de Kerk terugkeert naar haar bron, liggen er kansen, ‘ zegt hij. ‘Door opnieuw te spreken vanuit de kern van het evangelie, die niet draait om macht of bescherming van de eigen groep, maar om kwetsbaarheid, nabijheid en solidariteit. Als dat niet eigentijds en progressief is?’