Het katholieke geheim van Johannes Vermeer

De invloed van het katholieke geloof op de van oorsprong protestantse Johannes Vermeer (1632-1675) is groter dan altijd werd gedacht. Dat concludeert Gregor J.M. Weber, een van de samenstellers van de Vermeer-tentoonstelling in het Rijksmuseum in Amsterdam, in zijn pas verschenen boek Johannes Vermeer. Geloof, licht en reflectie.

Nieuw is dat vermoeden niet. De Nederlandse jezuïeten Dries van den Akker en Paul Begheyn schreven jaren geleden al een boek over Vermeer en zijn relatie met de jezuïeten in Delft. Geen simpel werk, want ondanks zijn vermaarde reputatie weten we zo goed als niets over de schilder uit Delft. Alleen in notarisakten wordt zijn naam genoemd. Zijn biografie bestaat voor een groot deel uit vermoedens en veronderstellingen.

Huwelijk niet vanzelfsprekend

De feiten. Om met een katholiek meisje te kunnen trouwen, moest de in de protestantse Kerk gedoopte Vermeer overstappen naar het katholieke geloof en raakte hij vertrouwd met de katholieke leer. Het huwelijk werd ingezegend op 20 april 1653 door de jezuïet Johannes Vermeij, wellicht in een schuur of woning in Schipluiden, want katholieken mochten niet openlijk hun geloof belijden. Het huwelijk was niet vanzelfsprekend: Johannes kwam uit de lagere middenklasse, zijn vrouw Catharina Bolnes uit een welgestelde en devote katholieke familie. Na het huwelijk gingen Vermeer, toen twintig, en zijn vrouw bij zijn schoonmoeder wonen en werden ze buren van de jezuïeten in Delft.

Maar werd Vermeer nu ook een overtuigde katholiek? Daarover zijn de meningen verdeeld.

Door zijn huwelijk kwam de schilder zonder meer in een katholiek milieu terecht.

In zijn huis hing een crucifix (toen een openlijk teken van het ‘oude’ geloof) en hij bezat katholieke schilderijen. Twee van zijn zoons werden genoemd naar katholieke heiligen: Franciscus en Ignatius. Zijn oudste zoon Johannes koesterde de wens priester te worden, en zijn kleinzoon Aegidus, zoon van dochter Maria, werd priester gewijd. 

Is het katholieke geloof ook in Vermeers werken terug te vinden?

(Lees verder onder de foto van Christus in het huis van Marta en Maria)

Christus in het huis van Marta en Maria (1655, National Galleries of Scotland, Edinburgh) is een van de weinige werken met een religieus thema. De schilder werd beroemd met stille en intieme taferelen, waar vaak jonge vrouwen als het ware betrapt worden bij alledaagse handelingen. Gaandeweg in zijn carrière ontwikkelde de Delftse meester daarnaast een bijzondere beheersing van het licht.

Volgens Gregor J.M. Weber kon Vermeer bij de jezuïeten voor het eerst in aanraking komen met de camera obscura, een hulpmiddel om de werkelijkheid nauwkeurig over te kunnen nemen op doek.

Licht en optica spelen een heel grote rol in de devotieliteratuur van de jezuïeten.

Zij gebruiken de camera als voorbeeld voor de waarneming van het goddelijk licht.

Vermeer verwekte ook jezuïtische thema's in de scènes met alledaagse taferelen.

(Lees verder onder de foto van Vrouw met weegschaal)

Zijn Vrouw met weegschaal (1662-64, National Gallery of Art, Washington) toont op de achtergrond een schilderij met een Laatste Oordeel, waarin de zielen van iedereen worden gewogen. De jonge vrouw doet hetzelfde met haar weegschaaltje. Maar wat weegt zij? Goud? Neen, helemaal niets. De vrouw wacht tot de weegschaal een evenwicht bereikt, een symbool voor een gematigd leven en een afgewogen oordeel.

Het contrast van aardse en hemelse waarden, licht en donker, typeert ook de jezuïtische devotieliteratuur.

Het afwegen staat voor het onderscheiden.

(Lees verder onder de afbeelding van Allegorie op het geloof)

Vandaag beschouwt men Allegorie op het geloof (1671-1674, Metropolitan Museum of Art, New York) als Vermeers minst overtuigende werk, maar het was een van de beter betaalde schilderijen die na zijn dood werden verkocht. Het zit vol katholieke symbolen. Vermeer schildert een huiselijke kamer met een grote kruisiging.

De jonge vrouw, met haar voet op de wereldbol, symboliseert het geloof.

Een gordijn lijkt, net als in andere werken van Vermeer, ons een inkijk in iets intiems te geven. Het grootste raadsel is de glazen spiegelende bol als symbool aan het plafond. Een dergelijke bol komt ook voor in een jezuïetenboek uit 1636. Dit duidt op de diepere kennis die Vermeer had van hun spirituele inzichten.

Bekijk de stilte en de intimiteit, en vooral het licht in Vermeers werken als religieuze thema’s.

Gods wonder openbaart zich in de wereld om ons heen.

Dat is zonder meer een katholiek thema. ‘In deze stoffelijke wereld, die zich als een ‘tweede Bijbel’ liet lezen, was God evenzeer aanwezig als in de heilige schrift’, schrijft historicus Aart Aarsbergen in een recente biografie van de meester. Hoezo, Vermeer toch niet zo katholiek? 

Maar wat met het beroemde Meisje met de parel?

(Lees verder onder de afbeelding van Meisje met de parel)

Vermeers meeste beroemde werk is ongetwijfeld Meisje met de parel (1665, Mauritshuis, Den Haag), dat de voorbije decennia uitgroeide tot de ‘Mona Lisa van het noorden’. Het is een vrij bescheiden portret van een heel gewoon Hollands meisje, maar met een onvoorstelbare aantrekkingskracht en een meesterlijke beheersing van het licht. In de succesfilm Girl with a Pearl Earring uit 2003 (naar een roman van Tracy Chevalier) speelt Scarlett Johansson een protestants meisje, Griet, dat moet dienen bij de welstellende katholieke familie van Vermeer. Zij zou model hebben gestaan voor het schilderij. Het verhaal is grotendeels fictie.

De kracht van het schilderijtje komt voort uit de vier weerspiegelingen van het licht: in de beide ogen van het meisje, op haar lippen en in het juweel aan haar oor, dat overigens geen parel is. Opnieuw is er een (katholieke) spirituele ondertoon: het aardse weerspiegelt het goddelijk licht.

De Vermeer-expo in het Amsterdamse Rijksmuseum is intussen hopeloos uitverkocht. De 450.000 beschikbare kaartjes waren binnen een paar dagen weg. 

Meer lezen:

• Dries van den Akker S.J. en Paul Begheyn S.J., Johannes Vermeer en de Jezuïeten in Delft, Adveniat, 148 blz.
• Gregor J.M. Weber, Johannes Vermeer. Geloof, licht en reflectie, Rijksmuseum, 168 blz.
• Aart Aarsbergen, Het raadsel Vermeer; Kroniek van een schilderijen, Sterck&De Vreese, 235 blz..