De katholieke Kerk tijdens de Tweede Wereldoorlog: zien, oordelen en handelen [Otheo Radio]

In deze eerste aflevering van het drieluik op Otheo Radio over de katholieke Kerk tijdens het pontificaat van Pius XII praat Leo August de Bock met historicus  aan de KULeuven Sam Kuijken. Sam Kuijken (°1996) ging in 2021 aan de slag voor KADOC, het Documentatie- en Onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving . In 2022 werd hij er doctoraatsonderzoeker. Hij bestudeert als lid van een internationaal onderzoeksteam de globalisering van internationale christelijke organisaties tijdens het pontificaat van Paus Pius XII.

De drie programma’s over de katholieke Kerk tijdens het pontificaat van Pius XII zijn een initiatief van KADOC. Ze zijn een uitvloeisel van de audiodocumentaire van Leo A. De Bock, ‘Pius XII: Stille Kracht of Kille Zwijger’ over de rol die paus Pius XII speelde tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Getroffen door het weinig benijdenswaardige lot van jonge arbeiders besloot Jozef Cardijn (1982-1967) zijn leven te wijden aan de arbeidersjeugd. Zo ontstond in 1924 de Katholieke Arbeidersjeugd (KAJ), een sterk emancipatorische jeugdbeweging waarin jonge arbeiders en arbeidsters uitgenodigd werden hun waardigheid te herontdekken onder het katholieke vaandel.  

De KAJ was echter geen uitsluitend Vlaams, Belgisch of zelfs Europees initiatief, maar een beweging met globale allures. Cardijn vond snel weerklank in het buitenland: eerst binnen Europa, maar weldra ook tot ver daarbuiten.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog was de KAJ reeds aanwezig in 50 verschillende gebieden. Na 1945 zette deze expansie zich door dankzij de oprichting van de Internationale Katholieke Arbeidersjeugd (IKAJ), een koepelorganisatie met hoofdzetel in Brussel. 

Haast overal waar ze stevige grondvesten uitbouwde, had de KAJ een wezenlijke invloed op het sociale- en soms zelfs het politieke landschap. Ze draaide om meer dan "aller camper avec un chapeau de cow-boy sur la tête", zoals een betrokken Congomissionaris het stelde. 

De KAJ drukte niet alleen haar stempel op de naoorlogse samenleving, maar beïnvloedde daarnaast ook de Katholieke Kerk zélf. Zo bezorgde de eigenzinnige Cardijn Pius XI (1922-1939) en Pius XII (1939-1958) geregeld kopzorgen. Wantrouwen jegens de KAJ ruimde slechts langzaam plaats voor een voorzichtige tolerantie en omarming van de beweging.