Kerkhistories ~ Paus Formosus en de kadaversynode

Op het einde van de tiende eeuw vond in Rome een strafproces plaats dat gerust het meest macabere uit de geschiedenis mag worden genoemd. En het was een proces tussen twee pausen, van wie er één als opgegraven lijk in de beklaagdenbank zat. Die laatste heette Formosus en het proces ging de geschiedenis in als de Kadaversynode.

Tekst gaat verder onder het schilderij van Jean Paul Laurens. Je ziet de dode Formosus rechts in de beklaagdenbank. Links zijn opvolger die tirades naar hem schreeuwt. In het midden een angstige diaken die de weinig benijdenswaardige taak had om Formosus te verdedigen.

We bevinden ons in de IJzeren eeuw, zoals de donkere periode van politiek (en het daarmee verweven kerkelijk) verval tussen 880 en 960 ook wel genoemd wordt. Het Karolingische Rijk is uiteen aan het vallen. Alle macht in de Kerkelijke Staat is in handen van concurrerende families die alles op het spel zetten om hun invloed veilig te stellen: sjacheren met kerkelijke ambten, losbandigheid, stelen en bedriegen, moord… Onze Formosus werd niet vermoord. Hem stond pas ná zijn dood een gruwelijk tafereel te wachten.

Hoge bomen vangen veel wind

De kadaversynode vond plaats in januari 897 in de basiliek van Sint-Jan van Lateranen als zetel van de bisschop van Rome, de paus dus. Paus Stefanus VII had nog een eitje te pellen met zijn voorganger Formosus. Dat moet een geweldig indrukwekkende figuur zijn geweest, met grote diplomatieke talenten. Hij was dan ook vijf jaar lang paus geweest, in die tijd een hele prestatie. Helaas had hij niet alleen vrienden gemaakt in zijn leven.

Het begon al toen hij nog bisschop was van Portus (de havenstad van Rome). Zijn succes schoot paus Johannes VIII in het verkeerde keelgat, die Formosus excommuniceerde op beschuldiging van verraad, het ongeoorloofd verlaten van zijn bisdom en openlijke hang naar het pausschap. Johannes' opvolger Marinus I maakte deze beslissing ongedaan en Formosus hernam zijn taken. Een tiental jaar later, in 891, werd Formosus zelf paus.

Over zijn daden als paus is niet zo heel veel bekend, behalve dan dat Formosus weerstand bood tegen vijandelijkheden van Guido van Spoleto, op dat moment koning van het toenmalige Italië (onderdeel van het Frankische Rijk). Met de rest van de Frankische familie deed Formosus het nochtans goed. Toch zouden politieke belangen een belangrijke rol spelen in de gruwelijkheden die Formosus’ lichaam na zijn dood te wachten stonden. Want zodra Formosus om het hoekje was, stond Guido daar weer. En nu met een handpop in het Vaticaan. 

Eitje pellen met een dode

Paus Formosus stierf op 4 april 896 en werd in de Sint-Pietersbasiliek begraven. Zeven maand later liet zijn opvolger Stefanus VII het rottende lijk opgraven, in pontificale gewaden hijsen en in de beklaagdenbank neerzetten.

Er bestaat geen proces-verbaal van de Kadaversynode, maar we weten dat Stefanus VII zelf de procedure leidde, in aanwezigheid van een aantal Romeinse geestelijken. Een tiener met wijding van diaken deed, bevend van angst, de verdediging van Formosus. De voorzittende rechter, Stefanus VII zelf, las drie aanklachten voor.

Formosus werd beschuldigd van

1. meineed
2. begeerte naar het pausdom
3. het overtreden van kerkelijke canons toen hij tot paus werd gekozen – hij was door de eerdere excommunicatie zogezegd geen bisschop meer en had zich dus als leek tot paus laten verkiezen 

Historici zijn het erover eens dat Stefanus VII een maniakale gek was, die uitzinnige tirades en beledigingen aan het adres van de roerloze Formosus slingerde. Uiteindelijk werd de beklaagde, voorspelbaar, op alle punten door de rechtbank veroordeeld.

Alle handelingen en wijdingen van Formosus als paus werden ongeldig verklaard. Aangezien de doodstraf niet meer kon worden uitgevoerd, werd ze omgezet in het afhakken van de drie vingers van Formosus' rechterhand, waarmee hij de pauselijke zegen had gegeven. Daarna werd de voormalige paus in eenvoudige kledij gestoken en als leek begraven in een gewoon graf. Het vonnis werd streng uitgevoerd.

Nog was de ellende en de ontering niet voorbij. Het lichaam werd weer opgegraven en in de Tiber gegooid.

Dit ging de gelovigen in Rome nu toch echt te ver. Een monnik haalde het lichaam uit de rivier en begroef het eerbiedig. Er brak een paleisrevolutie uit en Stefanus VII werd gevangen gezet (en later gewurgd).

Onder de nieuwe paus werd de Kadaversynode nietig verklaard en Formosus in eer hersteld. Uiteindelijk werd zijn lichaam teruggebracht naar de Sint-Pietersbasiliek in een plechtige processie. 

Toch zou onder een latere paus de nietigverklaring weer ongeldig verklaard worden en kwam er een grafschrift bij het graf van Stefanus VII dat hem in eer herstelde en de spot dreef met Formosus. Maar het pontificaat van die bewuste paus, Sergius II, wordt door historici dan weer omschreven als rampzalig en schandelijk.

Hoe dan ook, nooit is er nog een paus geweest die de naam Formosus durfde aannemen. De Kadaversynode was wel voer voor schrijvers en schilders. En, eind goed al goed, met het pausdom ging het na die IJzeren eeuw ook weer iets beter, dankzij de herstelbeweging die onder paus Gregorius VII (1073-1085) haar hoogtepunt kende.

Bron: The Cadaver Synod, Strangest Synod in History, Digital Commons

Ontdek andere ‘Kerkhistories’.