Klaagliederen die raken: Cristóbal de Morales en de boodschap van het Utopia Ensemble [Soni Sacri]

Beluister Lamentaties van Cristóbal de Morales, uitgevoerd door het Utopia Ensemble in Rijmenam.

Leo A. De Bock

Op 8 maart 2026 bracht het Utopia Ensemble in de Sint-Martinuskerk van Rijmenam onder andere vier van de zeven Lamentaties van de Spaanse componist Cristóbal de Morales (ca.1500-1553). Voor de uitvoering hadden we over het concert een gesprek met musici Lieven Termont (bariton) en Adriaan De Coster (tenor). De overige leden van het Utopia Ensemble zijn Michaela Riener (mezzosopraan), Bart Uvyn (contratenor)n en Bart Stas (bas).

De Lamentaties uit het Oude Testament zijn indringende poëtische teksten uit de Bijbel. Ze verwijzen naar de verwoestng van Jeruzalem in de zesde eeuw vóór Christus door de Babylonische koning Nebukadnezar II. De teksten van de klaagliederen hebben een grote zeggingsgracht en waren daarom in de 16de en 17de eeuw een terugkerende inspiratie van componisten.

Door de eeuwen heen ontstonden zowel eenstemmige Gregoriaanse melodieën als complexe meerstemmige zettingen. Kenmerkend is de aanhef van elke lamentatie met een lang uitgesponnen, klaaglijke 'notentros' die de rouw bijna tastbaar maakt. Elke lamentatie eindigt met het aangrijpende refrein: Jerusalem, Jerusalem, convertere ad Dominum Deum tuum (Jeruzalem, keer terug tot de Heer, uw God).

Lees hieronder verder

Deze muziek klonk jaarlijks tijdens het Triduum Sacrum — Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Paaszaterdag — als onderdeel van de metten. In deze zeer vroege ochtenddienst of nachtddienst werden psalmen, antifonen, lezingen en responsoria afgewisseld. Tijdens de Goede Week namen de Lamentates een centrale plaats in. Van Cristóbal de Morales zijn zeven Lamentaties overgeleverd, waarvan sommige in zijn tijd een uitzonderlijke populariteit genoten. Ze werden niet alleen in heel Europa uitgevoerd, maar zijn ook teruggevonden in bronnen uit Mexico, Guatemala en op Mallorca.

In de toelichting verwijzen Adriaan De Coster en Lieven Termont naar de invloed van de Contrareformatie. De Contrareformatie (ook wel de Katholieke Reformatie genoemd) was in de 16e en 17e eeuw de reactie van de Rooms-Katholieke Kerk op de protestantse Reformatie . Het doel was tweeledig: de eigen kerk van binnenuit hervormen en het verlies aan gelovigen aan het protestantisme stoppen en terugdraaien.

Het Concilie van Trente (1545-1563) vormde een belangrijk keerpunt in die Contrareformatie. Tijdens deze kerkvergadering werden de katholieke leerstellingen opnieuw bevestigd, waaronder het gezag van de paus en de zeven sacramenten. Tegelijk werden misstanden aangepakt, zoals de handel in aflaten en corruptie onder geestelijken, om de geloofwaardigheid van de Kerk te herstellen. Ook de muziek speelde daarbij een rol. Composities zoals de Lamentaties van Morales ondersteunden de geestelijke vernieuwing die de Kerk voor ogen had. De intense en emotioneel geladen muziek moest gelovigen raken en, bij wijze van spreken, de ‘verloren schapen’ opnieuw naar de kudde leiden.

Het concert 'De Stilte van de Nacht' door het Utopia Ensemble van 8 maart 2026 in de Sint-Martinuskerk in Rijmenam was een initiatief van Rijmenam Klassiek.

Lees hieronder verder