Koen Vanmechelen viert het leven: schoonheid én helaasheid

Koen Vanmechelen (54) heeft het gigantisch druk. De Biënnale in Venetië is nog maar net achter de rug of hij bereidt zich voor op zijn overzichtstentoonstelling in het Teatro dell’architettura in Zwitserland. The Worth of Life 1982-2019 overspant zijn levenswerk rond de kip en het ei waar hij aan begon toen hij amper 17 was.

Het grote publiek kent Vanmechelen onder meer van het recente landschapskunstwerk Coming World Remember Me, ter nagedachtenis van de 600.000 slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog in België. Evenveel keramiek beeldjes werden door het publiek gemaakt en kwamen achteraf in huiskamers terecht. Afgelopen zomer opende hij Labiomista, een evoluerend kunstwerk van 24 hectare in samenwerking met Stad Genk, tevens thuishaven van zijn nieuwe atelier.

Vanmechelen is niet alleen bezig met het creëren van schoonheid. HIj onderbouwt zijn werk filosofisch, ethisch en wetenschappelijk. Dat maakt hem razend interessant.

De expo opent met een werk van toen je 17 was. Wat stelt het voor?

Koen Vanmechelen • Dat werk heet Breaking the Cage en stelt vogels voor die als het ware met hun eigen kooi op stap zijn. Wat ik daarmee toen wilde uitdrukken, is de idee dat mensen zich wel eens gevangen zetten in hun eigen denkkaders. Die moet je doorbreken om een nieuwe wereld te kunnen uitbouwen. Ik sta nog altijd 100% achter dit werk van bijna 40 jaar geleden.

In de tentoonstelling The Worth of Life staat het beeld tegenover een maïsveld dat ik speciaal hiervoor zaaide. Maïs staat symbool voor de monocultuur in de landbouw. Ook die moet dringend doorbroken worden in het belang van biodiversiteit.

Mijn werk is een ode aan het leven in alle mogelijke vormen. Het is een ode aan de nieuwsgierigheid: wat zou er gebeuren als …?

Als je je laat verrassen door het leven, is er elke dag wel iets om je over te verwonderen. Helemaal gratis.

Daarom moet je niet bang zijn van verandering. Ik geniet er juist van.

Lees verder onder de foto.

Curator Didi Bozzini noemt je de nieuwe Rubens. Geen gering compliment.

Zoals hij het uitlegt, heeft hij dat inderdaad heel goed gezien. Ook Rubens viert het leven, krachtig en volumineus. We kennen Rubens ook van zijn opgaande lijn, die de toeschouwer meeneemt in een dynamisch traject naar het sublieme. Bozzini ziet in mijn tentoonstelling in Zwitserland eenzelfde opgaande lijn.

Welk verhaal vertel je precies met de tentoonstelling?

Op de eerste verdieping sta je voor een groot ei. Dat noemt Bozzini het begin van mijn Rubensiaans schilderij. Het ei staat natuurlijk symbool voor het begin van alle leven. Er staat ook een transparante broedkast. Verder word je getrakteerd op een gigantische kippenpoot, met daarnaast een bronzen mensenhand die zaadjes voedert.

Uit het contrast tussen de klauw en de open hand welt de vraag op: hoe sta ik in het leven?

Zelf kies ik absoluut voor geven. Wat ik maak, is toegankelijk voor het grote publiek. Ik wil geven, kennis delen.

Lees verder onder de foto.

Op de tweede verdieping zie je schilderijen en beelden van bizarre wezens, zoals een leguaan met een halsband of 2 dieren in 1. Je vindt er ook de foto’s van alle kippen van mijn Cosmopolitan Chicken Project. Je weet dat ik al jarenlang bezig ben met het kruisen van alle mogelijke kippenrassen, om op die manier te komen tot een universele kip, die het DNA van alle anderen in zich draagt. Het project staat symbool voor het overschrijden van grenzen en voor het verbinden van mens, dier en natuur.

In het midden van die zaal hangt een marmeren beeld van een nar die je regelrecht in de ogen kijkt.

Met een lach en een traan zegt de nar de waarheid en houdt hij machtigen de spiegel voor: You’re only human. De kip is ook zo’n nar: op het eerste zicht een belachelijk dier. Niet echt iets om diepzinnige kunst mee te maken. Maar het tegendeel is waar.

Op de derde verdieping speelt Medusa een belangrijke rol, de figuur uit de Griekse mythologie met haar van slangen. Haar blik veranderde je in steen. Ze was zo geworden door godin Athena, die haar strafte uit jaloezie om Medusa’s schoonheid en goedheid. Slangen boezemen angst in, maar hun gif is ook geneeskrachtig. Dit spel van goed en kwaad verbind ik opnieuw met de kip, wat het idee opleverde voor het affichebeeld.

Lees verder onder de foto.

Naast beelden zie je het DNA verschijnen van alle kippen die ik aan het kweken ben, ook gebundeld in een boek dat wetenschappelijk erkend is en gebundeld in het Book of Genome.

Welke kennis wil je hiermee precies doorgeven?

Eén heel praktisch voorbeeld: het DNA van gemengde rassen wordt sterker, zo blijkt. In Addis Abeba in Ethiopië werkte ik mee aan een onderzoekscentrum waar mijn Cosmopolitan Chicken gekruist werd met een Ethiopisch kippenras. Een mix tussen de globale en lokale omstandigheden van het leven. De uitkomst daarvan, een kip die in heel diverse omstandigheden kan leven, schonken we aan arme families in sloppenwijken.

Als kleuter van vijf had ik al mijn eerste broedkast. Samen hebben we zowat alle dimensies van het broeden doorlopen. Tot en met het uitbreken uit het ei, de ervaring van de kracht van de natuur, de innerlijke stem en de loutering. Ik ben niet bang van wat ik nog niet weet.

Met absolute chaos is niet te leven. Maar ook niet met absolute berekening.

Ergens daartussen moeten we de juiste balans zoeken. Ergens tussen natuur en cultuur. We moeten weer meer de mentaliteit scheppen die nodig is om tot inzicht te komen: durven te zoeken, durven te falen, durven je te laten verrassen.

Lees verder onder de foto.

Je blijft verrassend optimistisch voor iemand die dicht bij de natuur staat. Baart de klimaatverandering je geen zorgen?

Tuurlijk wel. En ik klop al jarenlang op de nagel dat onze politieke leiders wat dat betreft het voortouw moeten nemen.

Plak een sticker op alle auto’s: ‘Brengt de gezondheid ernstige schade toe.’ Ik zeg maar wat.

Onvoorstelbaar dat we vandaag naar een 16-jarige moeten luisteren om zulke dingen te horen. Maar ik heb goed gehoord wat Greta Thunberg onlangs zei: Wat we echt moeten doen is de democratie gebruiken om de leiders te kiezen die de juiste beslissingen nemen.

Anders dan Greta ben ik een onverbeterlijke optimist. Ik geloof in de mens. Ik geloof dat hij de kracht heeft om te veranderen.

Tegenover al het negatieve van de laatste tijd, komen positieve krachten in het verweer. Zoals de Nederlandse filosoof Rutger Bregman ook zegt: De mens deugt wél!

Ik kan alle dagen van het leven genieten. Ik kan niets anders, maar ik ben er goed in. Misschien net als een nar …

Kijktip:Wild Gene - the Art of Koen Vanmechelen, 27 oktober, 22.05 uur, Canvas. De documentaire over Koen Vanmechelen toont onder meer hoe hij zijn filosofische fundering voortdurend verbreedt door contacten met wetenschappers als Jean-Jacques Cassiman, architect Mario Botta, internationale curatoren, denkers, en oorspronkelijke volkeren.