Hoe luid kan een beeld om solidariteit schreeuwen? 7 kunstwerken

Naar schatting 24.000 vluchtelingen uit het Zuiden kwamen sinds 2014 om in de Middellandse Zee (cijfers IOM). Heel wat kunstenaars lieten zich raken door deze schrijnende realiteit en creëerden werken die de ogen openen en schreeuwen om meer solidariteit. Ze zijn stuk voor stuk symbool geworden van een falend migratiebeleid in de EU en van het onrecht dat zo veel mensen tot de gevaarlijke tocht aanzet.

Ken je het verhaal achter deze indrukwekkende zeven?

#1 Kruis van Lampedusa

Tot 2013 was Lampedusa gewoon een dunbevolkt Italiaans eiland in de Middellandse Zee. Als dichtstbijzijnde stukje Europa - niet ver van de Tunesische kust - kreeg het stelselmatig meer bootvluchtelingen te verwerken. Enkele dramatische schipbreuken maakten van het eiland wereldnieuws.

De bewoners ontvingen de vluchtelingen meestal hartelijk, ook toen het eiland uit zijn voegen begon te barsten omdat Europa er niet toe kwam ze te verspreiden en te hervestigen. Paus Franciscus bezocht het eiland om bewoners en nieuwkomers een hart onder de riem te steken en aandacht te vragen voor de problematiek.

Een plaatselijke timmerman, Francesco Tuccio, zag in de uitgemergelde vluchtelingen Christus zelf en maakte van wrakhout een kruis. Het Kruis van Lampedusa werd een begrip. Momenteel maakt het deel uit van de reizende tentoonstelling Crossings van het British Museum Spotlight Loan door het Verenigd Koninkrijk.

#2 Dark Water, Burning World

Ook deze bootjes van de Syrisch-Engelse kunstenaar Issam Kourbaj maken deel uit van Crossings. Het werk is getiteld Dark Water, Burning World en bestaat uit 12 bootjes gemaakt van wat ooit fietsspatborden waren. In de bootjes staan lucifers, dicht opeengepakt en met verbrande kopjes. De boten verbeelden de angst en uitputting van de overtocht, en de angstige onzekerheid om te overleven.

Issam Kourbaj woont en werkt sinds 1990 in Cambridge. Sinds de oorlog in Syrië legt hij zich meer toe op het Syrische erfgoed dat onder zijn ogen letterlijk en figuurlijk in rook opgaat. De opbrengst van zijn werk en tentoonstellingen schenkt hij gedeeltelijk aan Oxfam, Artsen zonder Grenzen en andere goede doelen.

#3 Barca nostra

Op de Biënnale van Venetië 2019 liet de IJslandse artiest Christoph Büchel een wrak aanmeren. Het ging om een vissersboot waarop vier jaar eerder de dodelijkste schipbreuk ooit op de Middellandse Zee plaatsvond. Op 18 april 2015 kapseisde het schip voor de kust van Libië met ruim 1.000 mensen aan boord, voornamelijk afkomstig uit Mali, Mauritius en de Hoorn van Afrika. Slechts 28 passagiers overleefden de ramp. Het schip zonk na een aanvaring met een Portugees vrachtschip dat een poging deed om te hulp te schieten. Honderden opvarenden zaten vast in de romp.

In juni 2016 werd het wrak van de zeebodem gelicht en naar een marinebasis in Augusta (Sicilië) gebracht. In samenwerking met het forensisch lab van de Universiteit van Milaan en het Rode Kruis worden de slachtoffers zo goed als mogelijk geïdentificeerd.

Het wrak – intussen Barca Nostra gedoopt (Onze Schuit) – was dé blikvanger van de Biënnale. Nadien werd het opnieuw naar Augusta gebracht, waar het wordt voorgesteld als een monument in een Tuin van Herinnering.

#4 Kruis met reddingsvest

Op 19 december 2019 werd in het Vaticaan een bijzonder kunstwerk ingehuldigd als eerbetoon aan de migranten die hun leven hebben verloren in de Middellandse Zee. Het glazen kruis roept het water op, het reddingsvest stelt Christus voor als bondgenoot van de ongelukkige drenkelingen. Het vest behoorde toe aan een onbekende migrant die in juli 2019 op zee het leven verloor.

Paus Franciscus zei bij die gelegenheid: Dit kruis herinnert ons eraan dat we onze ogen en ons hart open moeten houden en dat we de morele plicht hebben om elk menselijk leven te redden, een plicht die alle mensen, gelovig of niet, verbindt. Onwetendheid is een zonde.

#5 Angels Unawares

In september 2019 onthulde paus Franciscus op het Sint-Pietersplein een ander kunstwerk over migratie. De beeldengroep van Canadees Timothy Schmalz is gemaakt van brons en klei. Het toont een groep vluchtelingen uit verschillende culturen en uiteenlopende historische periodes samen in een boot.

Midden in de groep steken engelenvleugels boven de hoofden uit. De verklaring daarvoor vinden we in de titel, Angels Unawares, wat verwijst naar de Bijbel (Brief aan de Hebreeën): En vergeet de gastvrijheid niet; door haar hebben sommigen zonder het te weten engelen onthaald.

#6 The Raft of Lampedusa

Voor de kust van het Canarische eiland Lanzarote ligt een onderwatermuseum. Het Museo Atlántico van de Brits-Guyanese kunstenaar Jason deCaires Taylor telt 12 installaties met in totaal 300 betonnen beelden. De collectie vormt een kunstmatig rif en laat zich langzaam overnemen door het onderwaterleven.

Een van de installaties heet The Raft of Lampedusa. Het bestaat uit een bootje met 13 figuren. Eén van hen is Abdel Kader, een jongen die zijn dorp in de Sahara verliet en de gevaarlijke oversteek maakte toen hij pas 13 jaar was. Hij poseerde voor de figuur aan de voorkant van de boot. De figuren lijken allemaal nog te dromen van een beter bestaan in Europa, maar hun betonnen bootje ligt intussen wel op de bodem van de Atlantische oceaan. Dat geeft het geheel een onwezenlijke indruk en doet nadenken over dromen en illusies.

#7 Ai Weiwei

De Chinese kunstenaar Ai Weiwei is bekend om zijn maatschappijkritische werk. In 2016 realiseerde hij een bijzondere installatie in Berlijn, bestaande uit 14.000 reddingsvesten. Ze werden bevestigd aan het Konzerthaus, samen met een rubberbootje met #SafePassage. Voor de evenementen die in die periode plaatsvonden in het concerthal, lag een rodeloper uit. Een toeval met een cynisch karakter.