Na herbestemming blijven kerken vaak een plek van ontmoeting [Dossier kerkenbeleidsplannen]

Herbestemming is een van de meest radicale opties voor een parochiekerk: het gebouw verliest zijn oorspronkelijke religieuze functie en krijgt een andere. Toch kan het kerkgebouw hierdoor een nieuwe toekomst krijgen.

Sinds 2013 zijn in Vlaanderen 171 parochiekerken volledig herbestemd. Dat is ongeveer 10 procent van het totale aantal kerken dat er in dat jaar in Vlaanderen was. Het herbestemmen van een kerk is een complex proces dat vaak jaren in beslag neemt, onder meer vanwege de benodigde verbouwingen, vergunningen, isolatie en monumentenbescherming.

Ongetwijfeld zullen er de komende jaren nog veel meer kerkgebouwen een herbestemming krijgen. Toch blijkt dat van de 441 kerkgebouwen die in aanmerking komen voor herbestemming, slechts een vijfde een concreet plan van aanpak krijgt in het kerkenbeleidsplan van de gemeente. Bij 36% van de 441 kerken is er wel een idee voor de toekomstige invulling: bij meer dan 20% is dat cultuur en in iets meer dan 15% van de gevallen iets anders, zoals sport of diensten, vaak in combinatie met cultuur. Mensen willen dus dat het gebouw een gemeenschapsfunctie behoudt. Dat is opmerkelijk.  

Private bestemmingen liggen veel moeilijker. De voorbeelden hiervan zijn schaars. Bed & Bar Tolomeus is de eerste champing (church camping) van Vlaanderen in de voormalige parochiekerk van Kaaskerke. Woonproject Tuin van Padua is een duurzaam, sociaal en toegankelijk woonproject in en rond een voormalige kerk in Gentbrugge. Batteliek is de herbestemde Sint-Jozefskerk uit 1862-1867 in Battel bij Mechelen, die nu dienstdoet als microbrouwerij, microstokerij, limonaderij en brasserie.

Herbestemming kost vaak veel geld. De herbestemming van de Heilig Hartkerk in Sint-Amandsberg tot de ontmoetingsplek en het sociaal restaurant Hartetroef kostte ongeveer 4,5 miljoen euro. Dit budget omvatte zowel de vernieuwing van de kerk als de aanpalende pastorie. De herinrichting van de parochiekerk in Burcht is begroot op 3,5 miljoen euro. De herbestemming van een kerk kost doorgaans tussen de 1,5 miljoen en 3,5 miljoen euro, afhankelijk van de omvang van de werken. Grotere of ingrijpende projecten kunnen zelfs oplopen tot meer dan 10 miljoen euro.

Steenkappersatelier

Goedkoper dan een ingrijpende herbestemming is het hergebruiken van de grote ruimte, bijvoorbeeld als steenkappersatelier. Veel fantastische plannen van het projectbureau blijken uiteindelijk echter niet realistisch.

Kerkgebouwen behouden een potentieel voor gemeenschapsopbouw, en gemeenten of het middenveld zouden hierbij een rol moeten spelen. Het alternatief is de Nederlandse optie om de kerkgebouwen aan de vrijemarktprijs aan te bieden. Bij onze noorderburen zijn er heel wat geslaagde verbouwingen tot (vaak dure) woongelegenheden.

Is een kerk duur om te kopen? Volgens een immowebsite kost een 20ste-eeuwse zaalkerk in Deurne-Zuid 325.000 euro. De kerk van Diets-Heur (Tongeren) uit 1850 heeft een instelprijs van 70.000 euro. Maar dan volgen hoge aanpassingskosten...

Bij een herbestemming verdwijnt bijna altijd de eredienstfunctie. Een formule als erfpacht zou in principe een kerkgebouw kunnen behouden. Dat is een overeenkomst waardoor een onroerend goed door iemand anders voor lange tijd gebruikt mag worden alsof het van hem is. Maar haast altijd is de parochie (en de kerkfabriek) opgegaan in een groter geheel. Verkopen blijft lastig.

Inspiratie voor herbestemmingen

Een goed idee voor een nieuwe invulling van een parochiekerk begint soms klein: bij één persoon, één groep of één lokaal initiatief. Tijdens de Inspiratiedagen Toekomst Parochiekerken komen lokale besturen en kerkbesturen samen om aan de hand van praktijkverhalen te vernemen hoe lokale initiatieven kunnen uitgroeien tot sterke en duurzame projecten. Zo komt bijvoorbeeld de Sint-Amanduskerk in Antwerpen aan bod als inspirerend praktijkvoorbeeld. De Kerkfabriek, Fundament 2060 en Commons Lab werken er samen met buurtbewoners en buurtverenigingen aan ideeën voor de toekomst van de Amandus-site, met ruimte voor sociale, circulaire en duurzame burgerinitiatieven.

Volgende sessies:

• 6 oktober 2026 – OC Sint-Jozef, Oudenaarde

• 13 oktober 2026 – Kunstencampus Turnova, Turnhout

Info en inschrijvingen:

www.toekomstparochiekerken.be/inspiratiedagen-toekomst-parochiekerken

Het is even schrikken om in een volledig leeg-gehaalde kerk te komen. De herbestemming van de Sint-Jan Maria Vianneykerk in Wilrijk, pal aan de A12, is een van de sterprojecten van het kerkenbeleidsplan van de stad Antwerpen. De kerk uit de jaren 1960 wordt omgevormd tot turnhal voor Turnkring Apollo, en heet nu de ‘Apollo-Drôme’.

De parochie bestond sinds 1926. Door het groeiende aantal gelovigen moest er uitgekeken worden naar een grotere en nieuwe kerk. De doosvormige kerk, ingewijd in 1969, heeft een voorbouw met atrium en verbindingsgang. Het bouwwerk werd opgetrokken in beton en lichte bakstenen. De laatste katholieke viering vond plaats op Pasen 2023.

Marc Phlips, secretaris van de kerkfabriek, legt uit dat het gebouw daarna nog een tijdje door de Nederlandstalige orthodoxen werd gebruikt. ‘Voor de coronacrisis waren er in de parochie nog maar 15 tot 20 kerkgangers. Dat was niet meer te verantwoorden.’

‘Drie jaar geleden belde Sven met de vraag of er een kerkgebouw beschikbaar was voor Apollo. We vroegen hen toen nog een jaar te wachten, want we willen geen beslissingen nemen over de hoofden van de pastorale teams. Wij als kerkraad zijn zeer tevreden met deze oplossing. Er komt in de kerk geen supermarkt of showroom, zo zijn er al genoeg langs de A12.’

De Sint-Jan Maria Vianneykerk werd in april 2025 aan de eredienst onttrokken. De kerkfabriek (als erfpachtgever) en de KKTS Apollo vzw (als erfpachtnemer) tekenden de overeenkomst. Sindsdien doet de kapel Heilige Naam Jezus (Neerland) dienst als ‘parochiekerk Sint-Jan Maria Vianney’.

Sven Geysemans, voorzitter van Turnkring Apollo, toont ons de immense lege ruimte waar de komende maanden een sportzaal zal worden ingericht. ‘De financiering is rond, de aanbestedingen lopen’, zegt hij. ‘Er moet de komende maanden veel gebeuren: nieuwe ramen, het aanpassen van de deuren, de installatie van zonnepanelen en een warmtepomp. De overheid steunt ons, want een nieuwe sporthal bouwen is veel duurder dan een kerk herbestemmen.’

Beelden als herinnering

De centrale altaarruimte die er nu nog staat, verdwijnt en maakt plaats voor een sportvloer. Het beeld van patroonheilige Jan Vianney en de twee Lievevrouwen zullen een plaats krijgen in de apsis, als een herinnering dat het gebouw ooit een kerk is geweest. ‘Het kerkgebouw krijgt dus echt een volledig nieuwe invulling’, zegt Geysemans. ‘Dit geeft onze vereniging en onze 500 leden een enorme boost. Overdag en tijdens schoolvakanties hebben we onze zaal niet nodig, dus kan de kerk plaats bieden aan scholen, verenigingen en verschillende activiteiten zoals een sportdag. De droom is om tegen september 2027 klaar te zijn, maar dat is wellicht een te optimistische planning.’

De herbestemming gebeurt door middel van een erfpachtregeling, waarbij er jaarlijks een ‘canon’ (een vergoeding) wordt betaald. Alle lasten zijn voor de nieuwe gebruiker. Het is een erfpacht met aankoopmogelijkheid. In de loop der jaren kan het volledige saldo worden betaald, waardoor het pand na bijvoorbeeld 49 jaar in volledige eigendom van de turnvereniging komt. Houdt de werking op te bestaan, dan keert het pand terug in de schoot van de eengemaakte kerkfabriek.

Abrupt

In de zuidrand van de stad Antwerpen (omvat door de PE Heilige Damiaan, die zich uitstrekt over Hoboken, het Kiel, Wilrijk en Berchem) zullen er tegen 2033 maximaal vijf samengevoegde parochies en 10 van de 18 kerken voor de eredienst blijven. De kapel van het Neerland zal – mits positief advies van de priesterraad – door de bisschop aan de eredienst worden onttrokken. De plaatselijke school neemt de kapel over. Voor heel Wilrijk blijft dan één grote parochie, Sint-Bavo, over. De parochie Pius X hoort mentaal meer bij Berchem en huisvest naast de katholieke viering nu ook een grote evangelische gemeenschap. Marc Phlips: ‘Het is een abrupte en radicale evolutie, maar naast het verdriet omwille van het afscheid, is er voldoende draagkracht voor de vernieuwing, wat belangrijk is, want parochies samenvoegen over de hoofden van de mensen is een brug te ver.’

Reageer

Hoe kijk jij naar de toekomst van de kerkgebouwen? Heb jij ervaring met sluiting, herbestemming of gedeeld gebruik?  Wat kunnen we daaruit leren? Mail je reactie naar redactie@otheo.be