De ‘ontbaatzuchtige dokters’ Cosmas & Damianus

Het was bij een rondreis in wat de Serviërs steevast Kosovo i Metohija noemen, omdat het de bakermat is van de Servisch-orthodoxe Kerk. Metohija verwijst naar een metochion: een gebied dat afhangt van een orthodox klooster. In Kosovo krioelt het van de orthodoxe kloosters en de bescherming van dat orthodoxe patrimonium speelt een cruciale rol in de relaties van Servië met zijn inmiddels onafhankelijke provincie Kosovo. Het eerste klooster op de rondrit lag in Zociste, in de wijdere omgeving van Prizren, en was toegewijd aan de Agioi Anárgyroi (de Heilige Geldlozen), wat staat voor: Cosmas en Damianus.

Sinds Vaticanum II valt hun feestdag op 26 september; in de Oosterse Kerk worden ze op 1 november gevierd.

Diocletiaanse heiligen

Cosmas en Damianus zijn martelaren uit de tijd van Diocletianus, de Romeinse keizer die begin vierde eeuw de laatste grote christenvervolging ontketende. Het zou om broers gaan, die zich vanuit het zuiden (Syrië of zelfs Arabië) gevestigd zouden hebben in Cilicia, de zuidoostelijke kusten van het huidige Turkije. Volgens de dertiende-eeuwse Legenda Aurea van Jacob van Voragine hadden zij medicijnen gestudeerd en wisten ze alle ziekten en kwalen te genezen. Maar zij lieten nooit toe om voor hun zorgen vergoed te worden, wat hen de bijnaam van de ontbaatzuchtige dokters opleverde.

Cosmas en Damianus zijn de patroons van onder meer artsen, chirurgen en tandartsen, apothekers, kappers en barbiers.

Vijf broers

Er zijn tientallen legendes over Cosmas en Damianus bekend, in zowel het Oud-Syrisch, het Armeens, het Koptisch en het Georgisch als in het Grieks en het Latijn. En toch is er weinig meer met stelligheid geweten dan dat de broers onder ene Lysias, prefect van Cilicië, de marteldood stierven. Volgens de Legenda Aurea zou Damianus ooit van een vrouw die hij genezen had toch een bescheiden geschenk aanvaard hebben, wat Cosmas deed uitschreeuwen dat hij niet in hetzelfde graf als zijn broer begraven wou worden. Het zou de Heer zelf geweest zijn die hem ’s nachts in een droom op andere gedachten bracht.

Nog drie andere broers zouden door Lysias ontboden zijn, maar geweigerd hebben de afgoden eer te bewijzen.

Verspreiding

De Cosmas- en Damianusverering heeft zich erg snel verspreid, zowel in het Oosten als in het Westen. In de zesde eeuw liet keizer Justinianus hun relieken naar Constantinopel overbrengen en wijdde paus Felix IV in Rome een basiliek aan hen toe. Zoals het veertiende-eeuwse kerkje in Zociste staan er tientallen op de Balkan, in het Kastoria in het noorden van Griekenland, in Ohrid, Skopje of Tetovo, in Noord-Macedonië, in Lastovo voor de kusten van Kroatië, in Krichim, Plovdiv of Sandanski in Bulgarije of in Ivanjica in Servië. Maar kerken toegewijd aan de dokter-martelaars zijn te vinden van Novgorod in Rusland over Essen in Duitsland tot in de Spaanse hoofdstad Madrid.