Onze-Lieve-Vrouw van Smarten – ‘Mater dolorosa’ door verschillende kunstenaars [Bezielde beelden]

Twee Bijbelteksten zijn bijzonder belangrijk voor de devotie en het feest van Onze-Lieve-Vrouw van Smarten. In het evangelie volgens Lucas voorspelt Simeon dat het kind Jezus weerstand zal oproepen. En dat zal ook Maria raken: ‘Uw eigen ziel zal door een zwaard worden doorboord.’ (Lc 2, 33-35)

Johannes beschrijft hoe Maria later onder het kruis van Jezus staat. Jezus ziet zijn moeder en zijn geliefde leerling en zegt tegen haar: ‘Vrouw, zie daar uw zoon.’ En tegen de leerling: ‘Zie daar uw moeder.’ (Joh 19, 25-27)

Lees Lucas 2, 22-35

Toen de tijd van hun onreinheid volgens de wet van Mozes ten einde was, brachten ze Hem naar Jeruzalem om Hem aan de Heer aan te bieden, zoals is voorgeschreven in de wet van de Heer: ‘Elke eerstgeboren zoon moet aan de Heer worden toegewijd.’ Ook wilden ze het offer brengen dat de wet van de Heer voorschrijft: een koppel tortelduiven of twee jonge gewone duiven.

Er woonde toen in Jeruzalem een zekere Simeon. Hij was een rechtvaardig en vroom man, die uitzag naar de tijd dat God Israël vertroosting zou schenken, en de heilige Geest rustte op hem. Het was hem door de heilige Geest geopenbaard dat hij niet zou sterven voordat hij de messias van de Heer zou hebben gezien. Gedreven door de Geest kwam hij naar de tempel, en toen Jezus’ ouders hun kind daar binnenbrachten om met Hem te doen wat volgens de wet gebruikelijk is, nam hij het in zijn armen en loofde hij God met de woorden:

‘Nu laat U, Heer, uw dienaar in vrede heengaan,
zoals U hebt beloofd.
Want met eigen ogen heb ik de redding gezien
die U bewerkt hebt ten overstaan van alle volken:
een licht dat geopenbaard wordt aan de heidenen
en dat tot eer strekt van Israël, uw volk.’

Zijn vader en moeder waren verbaasd over wat er over Hem werd gezegd. Simeon zegende hen en zei tegen Maria, zijn moeder: ‘Weet wel dat velen in Israël vanwege Hem ten val zullen komen of juist zullen opstaan. Hij zal een teken zijn dat weersproken wordt, en zelf zult u als door een zwaard doorstoken worden. Zo zal de gezindheid van velen aan het licht komen.’

NBV21 © Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap via debijbel.nl

Lees Johannes 19,25-27

Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder en haar zus, en Maria, de vrouw van Klopas, en Maria van Magdala. Toen Jezus zijn moeder zag staan, en bij haar de leerling van wie Hij veel hield, zei Hij tegen zijn moeder: ‘Vrouw, dat is uw zoon,’ en daarna tegen de leerling: ‘Dat is je moeder.’ Vanaf dat moment nam die leerling haar bij zich in huis.

NBV21 © Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap via debijbel.nl

Vanaf de middeleeuwen groeide de gewoonte om zeven momenten uit Maria’s leven te overwegen waarop zij bijzonder met verdriet werd geconfronteerd. Samen vormen ze de zeven smarten van Maria.

1. De profetie van Simeon: ‘Uw eigen ziel zal door een zwaard worden doorboord.’ (Lucas 2,25-35)
2. De vlucht naar Egypte. (Matteüs 2,13-14)
3. Het zoekraken van de twaalfjarige Jezus in Jeruzalem. (Lucas 2,42-51)
4. De ontmoeting met Jezus op weg naar Golgota.
5. Maria staat onder het kruis van Jezus. (Johannes 19,25-27)
6. Maria omhelst het dode lichaam van Jezus na de kruisafneming.
7. Jezus wordt in het graf gelegd. (o.a. Matteüs 27,57-66)

Niet alle zeven smarten worden zo in de evangelies beschreven. Vooral de vierde en zesde zijn sterk gegroeid uit de latere christelijke verbeelding en devotie.

Het getal zeven is bovendien symbolisch: in de Bijbel staat het vaak voor volheid. De zeven smarten zijn dus meer dan een opsomming van verdrietige momenten. Ze drukken als het ware de volheid van Maria’s lijden uit.

In de kunst wordt dat soms letterlijk zichtbaar. Maria verschijnt dan met zeven zwaarden in haar hart – één voor elke smart.

Vanaf de 11de en 12de eeuw veranderde de vroomheid in West-Europa. Gelovigen gingen zich sterker inleven in het aardse leven van Jezus, en vooral in zijn lijden. Ze wilden niet alleen begrijpen wat er gebeurde, maar het ook meevoelen.

Maria kreeg daarin een bijzondere plaats. Wie zich voorstelde hoe zij onder het kruis naar haar stervende zoon keek, kon via haar verdriet dichter bij het lijden van Christus komen. Haar compassio – letterlijk: haar ‘meelijden’ – werd zo een weg om zelf te leren meeleven.

Middeleeuwse teksten, gebeden en kunstwerken probeerden dat meeleven bewust op te roepen. Naast de verheven Maria als Koningin van de Hemel kwam er steeds meer ruimte voor voorstellingen waarin haar menselijke verdriet sterk werd benadrukt. De Mater dolorosa en de piëta passen in die ontwikkeling.

Religieuze kunst moest daarbij niet alleen iets tonen, maar ook iets teweegbrengen: mededogen, verdriet, liefde en uiteindelijk een sterkere verbondenheid met Christus.

Het Stabat Mater is een Latijns gedicht uit de 13de eeuw dat al eeuwenlang ook als gebed wordt gebruikt. De auteur is onbekend, al werd het lange tijd toegeschreven aan de franciscaan Jacopone da Todi. De tekst mediteert over Maria die onder het kruis van haar zoon staat en nodigt de lezer uit om in haar verdriet te delen.

Dat het Stabat Mater vandaag nog zo bekend is, heeft veel te maken met de muziek. Door de eeuwen heen zetten tal van componisten de tekst op muziek, van Pergolesi en Vivaldi tot Haydn en Dvořák.

Van het gedicht bestaan ook verschillende Nederlandse vertalingen. Die kunnen behoorlijk van elkaar verschillen. Sommige vertalers proberen het oorspronkelijke rijm en ritme zoveel mogelijk te bewaren, terwijl andere het rijm loslaten om dichter bij de letterlijke betekenis van de Latijnse tekst te blijven.

Het loont de moeite om het Stabat Mater niet alleen te lezen, maar ook te bidden en te beluisteren.

Hieronder vind je een vrij letterlijke, ongerijmde vertaling door Hans van der Velden. Meer Nederlandse vertalingen vind je op stabatmater.info.

Het Stabat Mater heeft door de eeuwen heen talloze componisten geïnspireerd. Dezelfde middeleeuwse tekst klinkt daardoor telkens anders: ingetogen en intiem, dramatisch, troostend of bijna overweldigend.

Een van de bekendste versies is die van Giovanni Battista Pergolesi uit 1736, geschreven voor sopraan, alt, strijkers en basso continuo. De muziek is opvallend direct en kwetsbaar en behoort tot op vandaag tot de beroemdste composities.

Ook Antonio Vivaldi zette delen van het Stabat Mater op muziek. Zijn versie is soberder en donkerder van sfeer. Joseph Haydn koos voor een grotere bezetting en een meer uitgesproken dramatische aanpak.

In de 19de eeuw verschenen monumentale versies van onder meer Gioachino Rossini en Antonín Dvořák. Bij Dvořák kreeg het werk een zeer persoonlijke lading: tijdens het ontstaan ervan verloor hij zijn eerste drie kinderen.

Ook moderne componisten bleven naar de tekst teruggrijpen. Arvo Pärt schreef in 1985 een verstilde, sobere versie, waarin stilte, herhaling en langzaam ontvouwende klanken centraal staan.

Wie verschillende versies na elkaar beluistert, merkt hoe één tekst telkens een andere kleur krijgt. Soms staat vooral Maria’s verdriet centraal, soms het medelijden van de gelovige, soms de hoop die door het lijden heen klinkt.

Beelden van ouders die hun gedode kinderen in de armen houden, zijn sinds de oorlog in Gaza wereldwijd verspreid. Een daarvan is de foto die de Palestijnse fotograaf Mohammed Salem van Reuters maakte en die werd bekroond met de World Press Photo of the Year 2024. We zien Inas Abu Maamar, die het lichaam van haar vijfjarige nichtje Saly in haar armen houdt. Het meisje kwam samen met haar moeder en zus om toen een Israëlische raket hun huis trof.

De jury prees de zorg en het respect waarmee de foto is gemaakt. Tegelijk toont hij iets van een bijna onvoorstelbaar verlies. Het beeld overstijgt daardoor de concrete plaats en het concrete moment.

Voor wie vertrouwd is met de christelijke kunstgeschiedenis roept de houding van de vrouw onvermijdelijk herinneringen op aan de piëta: Maria die het dode lichaam van Jezus in haar armen houdt. Dat betekent niet dat Inas Abu Maamar als Maria moet worden gezien, of haar nichtje als Christus. De overeenkomst ligt eerder in het beeldtype dat geworteld is in een universeel begrijpbare menselijke ervaring: de ondraaglijke omkering waarbij iemand een geliefd kind moet begraven.

De bekroning van de foto laat zien dat de beeldtaal van de Mater dolorosa en de piëta niet alleen tot het verleden behoort. Ook vandaag kan eenzelfde beeld een bijna ondraaglijk verdriet vertolken.