Openbaring des Heren volgens Pieter Paul Rubens

Die os en kamelen kunnen we makkelijk plaatsen, maar waarom een spin op een tafereel over de aanbidding van de wijzen? En waarom maakt Rubens van de kribbe op dit schilderij een kist en legt hij het kindje op een bussel graan?

Pieter Paul Rubens schilderde dit tafereel meermaals. Bovenstaande versie dateert van rond 1624 en was bestemd voor de toenmalige Sint-Michielsabdij van de norbertijnen in Antwerpen. Meer bepaald als altaarstuk voor de kerk. Het schilderij sluit dan ook nauw aan bij de eucharistie, een openbaring op zichzelf.

Het kind ~ Zoomen we even in op die kleine pagadder, die al overeind probeert te kruipen in de helpende handen van Maria. Onder de billetjes komt een bussel graan tevoorschijn. Het graan verwijst naar de Bijbelse uitspraak (Johannes 6,51):

Ik ben het levende Brood dat uit de hemel is neergedaald. Wanneer iemand van dit brood eet, zal hij eeuwig leven. En het brood dat ik zal geven voor het leven van de wereld, is mijn lichaam.

Het is precies dat brood - dat lichaam - dat telkens opnieuw in de eucharistie gebroken wordt om Hem te gedenken, en vergeving en vrede te ontvangen. De Openbaring des Heren gaat daarom niet zozeer over drie wijzen en of ze nu al dan niet koningen waren.

Dit feest gaat om de herkenning van Jezus als zoon van God, de mens in wie zijn liefdesplan helemaal tot uiting komt.

De wijze ~ Een van de drie wijzen wordt door Pieter Paul Rubens heel bijzonder aangekleed: als een priester. Boven de witte superplie draagt hij een stola. Hij knielt neer en heeft zijn gave niet bij als een cadeau met lintje errond, maar hij gebruikt het zoals het bedoeld is: hij bewierookt het kind. Precies wat een priester doet bij het altaar.

Boven het priestergewaad draagt hij nog een met bont afgewerkte fluwelen tuniek, een koning waardig.

Wanneer Rubens het tafereel schildert, is het verhaal van de drie wijzen al rijkelijk gestoffeerd door voorgaande kunstenaars en vertellers. Ze worden koningen genoemd en hebben uiteenlopende leeftijden en afkomsten gekregen. En namen. De geknielde wijze is dan Gaspard, afkomstig uit het Midden-Oosten en van middelbare leeftijd. Samen staan ze voor de hele mensheid.

De spin ~ staat voor de verraderlijke val van de duivel, die mensen verstrikt in zijn web van leugens en misleiding. Maar het web is gescheurd.

In de late 16de en 17de eeuw wordt het web ook symbool voor ketterijen, zoals het opkomende protestantisme toen werd gezien. Rubens pareert hier mogelijk hun kritiek op de transsubstantiatie.

De hostie ís het lichaam van Christus, zo benadrukt dit schilderij eens te meer.

Meer weten

De Aanbidding door de koningen van Pieter Paul Rubens is te bezichtigen in het KMSKA in Antwerpen. Lees meer over dit en andere schilderijen van Rubens met dit thema in Rubens bulletin, jg 2, 2008.