Paus Franciscus en de cultuur van ontmoeting en dialoog
Een teken van de overwinning van de cultuur van ontmoeting en dialoog. Zo noemde paus Franciscus het proces van de normalisering van relaties tussen Cuba en de VS waarvan wij sinds enkele maanden getuige zijn. De paus sprak warme woorden zaterdag 19 september tijdens zijn ontvangst op het vliegveld van Havana in Cuba. In dat proces speelden paus Franciscus, kardinaal Ortéga van Havana en de Vaticaanse diplomatie trouwens een belangrijke rol.
Frustratie over een afgezegde reis
Wat bedoelt paus Franciscus met een cultuur van ontmoeting en dialoog? Om daarop een antwoord te krijgen moeten we er een boekje van hem bij pakken uit 1998, met de titel Diálogos entre Juan Pablo II y Fidel Castro (Gesprekken tussen Johannes Paulus II en Fidel Castro).
In 1998 was Jorge Mario Bergoglio nog hulpbisschop van Buenos Aires, de hoofdstad van Argentinië. Toen hij hoorde dat paus Johannes Paulus II een bezoek aan Cuba zou brengen, wilde hij mee. Maar hij moest die reis toen op het laatste moment afzeggen – waarschijnlijk vanwege de sterk verslechterende gezondheid van de aartsbisschop van Buenos Aires, die hij een paar maanden later zou opvolgen.
Was de frustratie over het afzeggen van de reis zo groot of ging de ontmoeting tussen de kerk en het communistische Cuba hem zo aan het hart? Hoe het ook zij, Bergoglio schreef er een 144 pagina's tellend boek over. Daarin becommentarieerde hij de toespraken van de toenmalige paus in Cuba, en legde de nadruk op de gedachte dat dialoog niet slechts mogelijk, maar vooral ook noodzakelijk is. Wanneer deze dialoog immers eerlijk en open gevoerd wordt, worden alle dialoogpartners er beter van.
Frank en vrij bekritiseerde Bergoglio het feit dat in de Cubaanse communistische revolutie de mens van zijn transcendentale bron afgesneden wordt.
De Cubaanse ideologie en politiek zijn niet in staat om de mens als volwaardig individu te denken, en niet enkel als sociaal wezen, klonk het destijds. Het Castro-regime noemde hij zelfs onomwonden autoritair en corrupt. Maar hij bekritiseerde ook – evenals Johannes Paulus II – het Amerikaanse embargo tegen Cuba dat vooral de zwaksten treft.
Een cultuur van ontmoeting en dialoog
Die directheid kon Bergoglio zich veroorloven omdat hij in staat was tot waarachtige dialoog. En hij zag die dialoog ook bij de toenmalige paus, die niet alleen spreekt en de woorden van Christus doorgeeft, maar ook de stem van de wereld hoort.
Dat is precies wat Bergoglio waardeerde in de ontmoeting tussen Fidel Castro en Johannes Paulus II: beiden hadden naar elkaar geluisterd. En luisteren is even belangrijk als praten.
In het interview dat hij enkele weken na zijn verkiezing tot bisschop van Rome aan de Italiaanse, linkse en atheïstische journalist Eugenio Scalfari gaf, zei paus Franciscus het als volgt: Proselytisme is een absurditeit. Het is nodig elkaar te kennen, naar elkaar te luisteren en de kennis van de wereld die ons omringt te vergroten. Na een ontmoeting heb ik soms zin dezelfde persoon opnieuw te spreken, omdat zich nieuwe inzichten opgedrongen hebben. Daar gaat het om: elkaar kennen, naar elkaar luisteren, onze denkcirkels verruimen.
Dat Cuba zich moge openen voor de wereld, en de wereld zich opent voor Cuba, zei Johannes Paulus II in 1989.
Waar Bergoglio in 1998 van droomde, wordt onder zijn pontificaat werkelijkheid: de VS en Cuba luisteren en spreken samen.
Een ongemakkelijke spiegel voor Raul Castro
En Raul Castro, de Cubaanse president die samen met zijn broer Fidel jarenlang bij de jezuïeten op school heeft gezeten en tot wie de paus zich in zijn toespraak richtte? Die zei onlangs: Als Franciscus zo doorgaat, ga ik waarschijnlijk weer bidden en zal ik zelfs weer naar de kerk gaan. Of dat bewaarheid wordt, valt nog te bezien. Want de paus houdt hem deze dagen ook een ongemakkelijke spiegel voor als het gaat over de omgang met gevangenen, dissidenten en mensenrechten. Ook dat hoort bij de cultuur van ontmoeting en dialoog.
Paus Franciscus had overigens ook een ontmoeting met de oude en zieke Fidel Castro, nu 89 jaar. Ze wisselden geschenken uit: de paus gaf een exemplaar van zijn encycliek Laudato si en Fidel gaf hem een boek terug, een interview van de Braziliaanse priester Frei Betto met hemzelf.
Cuba distribuye foto @Pontifex_es Fidel Castro (Adidas) #ElPapaenCuba#fidelcastro@ExpositoCOPE@pgovejero@cope_espic.twitter.com/losrUNI8iB
— Javier Visiers (@JavierVisiers) September 20, 2015
En een spiegel voor ons
Maar eh... hoe gaat het met die cultuur van ontmoeting en dialoog eigenlijk bij ons? In onze eigen omgeving? In onze eigen parochie? In onze kerk?
De komende gezinssynode, en alle sociale-media-heisa eromheen, wordt een lakmoesproef voor die nieuwe cultuur van parrhesia (het Griekse woord voor vrijuit spreken, dat Franciscus zo graag gebruikt) en openheid voor inzichten die in de ontmoeting ontstaan.
Zowel de woorden van Christus spreken als de stem van de wereld en samenleving verstaan? Veni Creator Spiritus! Kom Schepper Geest!