Standpunt Frederique Vanneuville in Tertio: Schuldige omstaanders

‘In een vrije samenleving zijn sommigen schuldig, maar is iedereen verantwoordelijk’, parafraseert Frederique Vanneuville rabbijn Abraham Heschel.

Het nieuws passeerde quasi geruisloos in de Vlaamse media: 21,9 procent van de Belgen wil een open, democratische samenleving van burgers, tegenover liefst 69 procent die bestuurd wil worden door een sterke figuur die het volk echt begrijpt en die zich niet noodzakelijk moet verantwoorden voor het parlement of bij verkiezingen. Dat blijkt uit Noir Jaune Blues 5 ans après, een enquête van onderzoeksinstituut Survey and Action die vorige week door de RTBF en Le Soir werd gepubliceerd. Daarin gaf 71 procent van de ondervraagde Belgen voorts nog te kennen dat er beter komaf wordt gemaakt met de huidige elites (in economie, financiën, politiek en media) omdat die handelen tegen de belangen van echte mensen zoals ik. Voor 69 procent van de respondenten heeft het traditionele parlementaire systeem afgedaan.

Identitaire reflex

Het onderzoek gebeurde in drie fasen, vlak voor de coronapandemie (februari 2020), na de lockdowns (oktober 2021) en na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne (juli 2022). De roep naar een autoritair bestuur steeg in die periode in Vlaanderen van 52,4 naar 68,4 procent. De enquête toont ook hoe in België de identitaire reflex in die periode sterker werd (van 45,5 naar 52 procent). Als voornaamste verklaring voor die evolutie wijst socioloog Benoît Scheuer (Survey and Action) op de maatschappelijke ongelijkheid die sinds enkele decennia weer sterk toeneemt, met als bekende oorzaken het neoliberalisme, de digitalisering en de gefragmenteerde samenleving. Voeg daarbij de huidige hoge energieprijzen, de stijgende inflatie, het succes van populistische leiders elders in de wereld en de klimaatproblemen, en er is weinig reden tot vrolijkheid.

Stemformulier

Terecht wijzen opiniemakers erop dat de wereld wel eerder voor hete vuren heeft gestaan en dat wantrouwen tegenover de instellingen niets nieuws is. Om iets zinvols te kunnen zeggen over de huidige tijd, is het noodzakelijk voldoende afstand te nemen voor een breder perspectief, dat is zo. En Tom Naegels heeft gelijk (De Standaard, 28 januari) wanneer hij opwerpt dat er een verschil is tussen stellingen waarmee je je akkoord verklaart in een peiling en de overtuigingen waar je in de praktijk naar handelt door bijvoorbeeld lid te worden van een semi-militaristische vereniging. Meer dan eens hebben historici er al voor gewaarschuwd dat er niet zomaar parallellen te trekken zijn tussen de huidige tijd en de jaren 1930. Desondanks leerden de verkiezing van Donald Trump, de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne ons het onverwachte te verwachten.

Het is geen leuke gedachte, maar er is geen groot verschil tussen het aankruisen van een antwoord in een enquête en het aanduiden van een bolletje op een stemformulier.

De boodschap kan dus niet zijn dat we alles maar blauwblauw moeten laten en er gerust in mogen zijn dat de democratie dit alles wel overleeft. Wie de resultaten van de Noir Jaune Blues-enquête wegrelativeert, bevestigt een grote groep respondenten nog maar eens in het gevoel niet gehoord te worden. Of correcter: bevestigt het feit dat ze niet gehoord worden.

Profetisch

De Amerikaanse rabbijn Abraham Joshua Heschel (zie blz. 14-15) merkte ruim vijftig jaar geleden al op dat het dan wel algemeen aanvaard mag zijn dat gelijkheid een mooi, na te streven doel is, maar dat het besef van de monsterachtigheid van ongelijkheid ontbreekt. Zijn analyse betrof de rassenongelijkheid in de VS, maar geldt vandaag evengoed voor de almaar groeiende socio-economische ongelijkheid. Heschel deed nog van dat soort profetische uitspraken waar je tot op vandaag niet omheen kunt, zoals: Denk eraan, in een vrije samenleving zijn sommigen schuldig, maar allen zijn verantwoordelijk. Anders gezegd: er zijn geen ‘onschuldige’ omstaanders. Ook dat besef ontbreekt misschien te vaak.

Het werk gaat door

Als mens moeten we voor ogen houden dat niets ooit verworven is en tegelijk toch de hoop blijven koesteren dat het morgen beter zal gaan dan vandaag. Dat kan alleen door blijvend in te zetten op verbinding en solidariteit, een kernopdracht van alle christenen en van ieder mens van goede wil, zoals de leden van Bond Zonder Naam (zie blz. 2-3). Het werk gaat door, elke generatie opnieuw.

Dit Standpunt van Frederique Vanneuville verschijnt in Tertio nr. 1.199 van morgen woensdag 2023.
Voor een gratis proefnummer van of een abonnement op Tertio.