Tenebrae in de muziek: 6 fragmenten uit 6 eeuwen

Donkere Metten of Treurmetten (in het Latijn Officium Tenebrarum  of kortweg Tenebrae genoemd) verwijzen naar de Metten of Lezingendienst van Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag. De Tenebrae verbinden het lijden van het volk Israël met de passie van Christus en roepen de toehoorders op om zich tijdens het Paastriduüm in te leven in een rouw- en bekeringsproces. Het boek Klaagliederen speelt – naast enkele Psalmen, nieuwtestamentische lezingen en fragmenten uit preken van Augustinus – een centrale rol in deze lezingendienst.
 

Tomás Luis de Victoria, Tenebrae Responsories (1585)

Tomás Luis de Victoria (1548-1611) werd geboren in Avila, net als zijn nog beroemdere tijdgenote, Teresa van Avila. Op 17-jarige leeftijd startte hij een jezuïetenopleiding op Rome, waar hij in contact kwam met de grote Italiaanse componisten van die tijd – Palestrina was er één van. Na de publicatie van deze Tenebrae Responsories keerde hij terug naar Madrid, waar hij nog zijn fabuleuze Requiem zou componeren.

Carlo Gesualdo, Tenebrae Responsoria (1611)

Carlo Gesualdo (1566-1613) publiceerde in 1611 een collectie van 29 korte stukjes: Responsoria et alia ad Officium Hebdomadae Sanctae spectantia. Telkens 9 stukjes voor Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag, met een psalm en een hymn als toemaatje. 

François Couperin, Leçons de Ténèbres (1714)

Couperin (1668-1733) componeerde typisch Franse Leçons de Ténèbres. Niet voor koor, maar voor twee zangstemmen, bescheiden begeleid door twee violen en basso continuo. Heel wat Franse componisten deden het hem voor of na, onder hen Charpentier, Gilles en Delalande. Een fragment van Couperins Leçons dook op in de geliefde muziekfilm Tous les matins du monde.

Ernst Krenek, Lamentatio Jeremiae Prophetae (1942)

Grote stilte in de 19^de eeuw: de Klaagliederen konden geen enkele noemenswaardige componist bekoren tot een compositie die sterker was dan de vergetelheid der jaren. Het was zelfs wachten tot 1942, toen de Oostenrijker Ernst Krenek dit koorwerk schreef. Krenek was een Oostenrijker die al snel in ongenade viel van het naziregime en naar Amerika verhuisde. Opmerkelijk detail: volgens biografen was het nooit de bedoeling dat dit werk werd uitgevoerd en schreef Krenek het eerder als een soort therapie.

Leonard Bernstein, Symfonie nr. 1, ‘Jeremiah’ (1942)

Zelfde jaar, ook in de Verenigde Staten: de 24-jarige Leonard Bernstein (1918-1990) haast zich om zijn eerste symfonie klaar te krijgen tegen 31 december – de deadline om ze in te sturen voor een prestigieuze compositiewedstrijd. In het derde deel gebruikt hij een Hebreeuws fragment uit de Klaagzangen van Jeremiah. De wedstrijd zal hij niet winnen, maar de symfonie wordt een groot succes. Uiteindelijk zal Bernstein vooral naam maken als dirigent en werden zijn composities minder belangrijk gevonden. Dat laatste zou hem altijd blijven frustreren.

Osvaldo Golijov, Tenebrae (2000)

Osvaldo Golijov (°1960) wordt geboren in Argentinië maar woont en werkt al een tijd in de Verenigde Staten. Op zijn repertoire ook (toegankelijke) religieuze muziek, zoals een Lucaspassie. Hij gaf de naam Tenebrae aan een compositie voor strijkkwartet, waarin hij twee uiteenlopende ervaringen verwerkte. De eerste is een bezoek aan Israël, waar het Palestijns conflict op dat moment gewelddadig oplaaide. Het tweede was toen hij amper een week later met zijn 5-jarige zoon het planetarium in New York bezocht. Het resultaat is een kwartier onschuldige, soms meditatieve muziek met een onrustige ondertoon.