Tertio: hoe rijke vrouwen het uitzicht van kerkgewaden bepaalden

René Lugtigheid (UvA) promoveerde op onderzoek naar de recyclage van zijden damesjurken tot prachtige paramenten in het 18de-eeuwse Nederland.

Na zich 20 jaar te hebben toegelegd op de restauratie van wandtapijten, was René Lugtigheid tien jaar aan de slag als conserveringsconsulent voor de Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland. De grondige kennis over kerktextiel die de kunsthistorica daar opdeed, vormde een goede basis voor het doctoraatsonderzoek dat ze verrichtte als docent aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), waar ze aan de opleiding Conservering en Restauratie in de faculteit Geesteswetenschappen de specialisatie textiel oprichtte.

Herinnerd worden

De insteek van mijn onderzoek was de vaststelling dat kerkelijk textiel, nochtans geen modeartikel, toch aan veranderingen onderhevig is. Wat zet die veranderingen in gang?, licht Lugtigheid toe. Het meest verrassende was dat het uitzicht van kerkelijk textiel niet door kerkelijke voorschriften werd bepaald, maar door een kleine groep zeer rijke vrouwen die zich zijden japonnen konden veroorloven en die hun mooie jurken aan de kerk schonken. Die schenking deden ze met een doel: ze wilden herinnerd worden.

Het was voor vrouwen een manier om zich uitdrukkelijk te profileren in een tijd waar hun sociale positie daar weinig mogelijkheden toe gaf.

Evident hergebruik

Kledij schenken aan de kerk is een oud gebruik dat teruggaat tot de middeleeuwen, waar de adel zijn relaties met giften bezegelde. Edelmannen schonken bijvoorbeeld de kleding van hun overleden vrouw aan de kerk. In het 18de-eeuwse Nederland blijken het vooral rijke vrouwen zonder partner of zonder kinderen te zijn geweest die zo’n gift deden, bij leven of via een legaat, legt Lugtigheid uit. Die zijden kledij was bijzonder kostbaar, alleen al omdat er 8 à 13 meter stof in verwerkt zat. Met het gekozen garnituur – kanten, ruches, linten, borduursels – steeg de prijs navenant, soms zelfs tot het jaarloon van een handwerker. Hergebruik van zulke dure materialen was toen de evidentie zelve.

Van aardse stof tot hemels lof

Profane luxestoffen werden vanwege hun materiële kwaliteiten als een passende aankleding van de mis gezien. Ze symboliseerden deftigheid, fatsoen en status, vervolgt de docent. Dat er voor priestergewaden gebruik werd gemaakt van stoffen die dicht op het lichaam van een vrouw waren gedragen, was voor de kerk geen bezwaar. De transitie ‘van aardse stof tot hemels lof’ gebeurde door de wijding van de paramenten vóór hun eerste gebruik en door ze alleen in een rituele context te gebruiken. De stoffen werden ook niet als 'vrouwelijk' gepercipieerd, omdat in de 18de eeuw dezelfde stoffen en dessins werden gebruikt voor mannen- en vrouwenkledij.

Zelfbeeld en zielenheil

Archiefbronnen leren dat de vrouwen die hun kledij schonken, voldoende vermogend waren om voor de kerk paramenten in nieuwe stoffen te laten vervaardigen. Maar de schenking van haar ‘beste’ japon was voor de vrouw een krachtig symbool voor haar positie en status in de gemeenschap en bracht haar symbolisch dichter bij het Allerheiligste dan ze bij leven ooit zou of had kunnen komen. Kledingschenking was op die manier een bijzonder effectief instrument ter bevestiging van haar zelfbeeld en in dienst van haar nagedachtenis en zielenheil.

Zeggingskracht

De overgebleven paramenten uit die periode worden vandaag niet altijd in de beste omstandigheden bewaard. Ligt de verhuis naar een museum dan niet voor de hand? Lugtigheid blijkt niet zonder meer voorstander. Als je dat doet, is het alleszins van groot belang de geschiedenis en het verhaal erachter goed te documenteren, wat in het verleden niet altijd gebeurde. Maar ook: in hun oorspronkelijke context hebben die stukken een heel andere zeggingskracht dan wanneer je ze in een museum hangt. Maar ik stel vast dat de katholieke Kerk nu wel andere dingen aan het hoofd heeft dan het behoud van haar textielerfgoed.