Van theelichtje tot steekvlam: 10 tijdloze requiems

De (Latijnse) tekst van de requiemmis heeft componisten geïnspireerd tot hun mooiste werken. Van de ingetogen meditatie van Fauré tot het explosieve gebulder van Verdi: een persoonlijke selectie van 10 mooie requiems, met telkens een fragment.

1. Brahms (1869): Voor zij die achterblijven

Een topper en een buitenbeentje: Ein Deutsches Requiem van Johannes Brahms (1833-1897). Brahms vertrok niet van de Latijnse requiemtekst, maar maakte zelf een selectie van Duitstalige bijbelfragmenten.

Ook de insteek is anders: het is niet zozeer een requiem voor de gestorvene, dan wel voor de nabestaanden. Vandaar de eerste zin: Het enige geluk is voor mensen die verdriet hebben, want God zal hen troosten (Matteüs 5:4). De dood van Brahms vriend-componist Robert Schumann was een mogelijke aanleiding. (Fragment: Ihr habt nun Traurigkeit)

2. Fauré (1888): Geen onvertogen woord

Bescheiden, boterzacht: muziek naar de persoon van Gabriël Fauré (1845-1924) zelf. De dood is hier geen vreemde, maar een vage kennis die je na enig aarzelen bij je thuis uitnodigt.

Opvallend: Fauré kiest voor In paradisum als slotdeel.

Het vermoeden dat Fauré het requiem schreef na de dood van zijn ouders klopt alleszins niet. Fauré zei zelf dat hij het zomaar had geschreven, voor het plezier, als ik dat mag zeggen. Werd voor het eerst uitgevoerd in de Madeleinekerk in Parijs op de begrafenis van architect Joseph La Soufacé. Volgens de overlevering zei de priester na afloop: Een nieuw requiem, meneer Fauré, is dat wel nodig? Er is toch al genoeg mooie muziek? (Fragment: Pie Jesu)

3. Duruflé (1947): oud en nieuw verstrengeld

Het Requiem van Maurice Duruflé (1902-1986) wordt vaak in één adem met dat van Fauré genoemd, meestal staan ze ook samen op één cd. Allebei Frans, ingetogen en met een zachte, berustende, zelfs optimistische ondertoon, als een muzikaal theelichtje. Duruflé was organist, dat hoor je.

Invloeden uit het gregoriaans sudderen in een twintigste-eeuws sausje.

Weinig bekend is dat het Vichy-regime de opdracht gaf voor het werk. Toen het na de oorlog eindelijk klaar was, droeg Duruflé het aan zijn vader op. (Fragment: Introit)

4. Mozart (1791): onvoltooid meesterwerk

Een (onvoltooid) meesterwerk van Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) op het toppunt van zijn kunnen. Door de film Amadeus ontstond de stadslegende dat zijn rivaal Antonio Salieri het requiem bestelde om zelf met de pluimen te gaan lopen. De waarheid is anders: een steenrijke Weense landeigenaar, een amateur-componist, bestelde het requiem om het voor zijn eigen werk te laten doorgaan op de eerste sterfdag van zijn jonggestorven vrouw.

Voltooid door leerling Franz Xaver Süssmayer en voor het eerst uitgevoerd op een benefietconcert ten voordele van weduwe Constanze en de twee kinderen. (Fragment: Confutatis - Lacrimosa)

5. Verdi (1874): bombastisch en pompeus

Verdi's Requiem wordt soms omschreven als zijn beste opera. De Italiaanse operakoning (1813-1901) kon het nu eenmaal niet wegstoppen en doet dat ook hier niet. Een gigantisch orkest, massieve koren en een ferme kwak bombast zorgen voor een indrukwekkend requiem met grote dramatische contrasten.

Verstilde aria's als Ingemisco worden afgewisseld met muzikaal vuurwerk zoals in het Dies Irae. 

Het Libera me werd het eerst geschreven en was bedoeld als onderdeel van een grote hommage aan operacomponist Rossini.

Het complete Requiem werd voor het eerst uitgevoerd bij de eerste sterfdag van schrijver Alessandro Manzoni, die stierf nadat hij aan een kerk van de trap viel. (Fragment: Dies Irae)

6. Berlioz (1837): donder en bliksem

Grande Messe des Morts, betitelde Hector Berlioz (1803-1869) zijn Requiem uit 1837. Berlioz was dan ook de man van het grote gebaar, een geniale megalomaan die niet op enkele tientallen orkest- of koorleden keek. Een uitvoering vereist behalve de gebruikelijke vocale solisten ook een gigantisch orkest (o.a. 18 contrabassen).

Het slagwerk dondert en het koper bliksemt, al worden de schrikbarende decibels nu en dan afgewisseld met lyrische fragmenten. (Fragment: Agnus Dei)

7. Perosi (1903): de vergeten grootmeester

Het collectief geheugen is onbarmhartig voor Lorenzo Perosi (1872-1956). Een eeuw geleden bewonderd door de groten der aarde zoals Puccini, Caruso, Toscanini. Nu compleet vergeten.

Hij was kapelmeester van de Sixtijnse Kapel, in dienst van vijf verschillende pausen.

Zijn Requiem schreef Perosi na de dood van paus Leo XIII in 1903. Eenvoudig, strikt volgens de tekst en de liturgie, maar ook heel helder en binnen het bereik van een goed amateurgezelschap. (Volledige uitvoering)

8. Ockeghem (ca. 1461): Vlaming was de eerste

Een béétje chauvinisme, dat mag. Het oudste bewaard gebleven polyfone requiem is van Johannes Ockeghem (ca. 1410-1497). Zoals de naam al aangeeft, liggen zijn roots in Okegem (Ninove, Oost-Vlaanderen).

Hij begon als zanger in de kathedraal van Antwerpen en maakte later furore als componist.

Niet in Italië, zoals veel van zijn tijdgenoten (I Fiamminghi), maar in Frankrijk. A capella en meerstemmig, complex en van een bijna wiskundige beheersing, maar adembenemend. (Fragment: Kyrie)

9. Ligeti (1965): gemurmel van dolende zielen

De Hongaar György Ligeti (1923-2006), geboren in Roemenië, geldt als een van de belangrijkste componisten uit de 20ste eeuw..

Zijn bekendheid kreeg een boost toen Stanley Kubrick zijn muziek in meerdere films gebruikte.

Een fragment uit het Requiem duikt bijvoorbeeld op in 2001: A Space Odyssey, terwijl zijn pianomuziek voor een onheilspellende sfeer zorgt in Eyes wide shut.

Het bevreemdende begin van Ligeti's Requiem wordt vaak omschreven als het gemurmel van dolende zielen. (Fragment: Introitus)

10. Jenkins (2005): toegankelijk en populair

Welshman Karl Jenkins (°1944) heeft zijn wortels in de jazzmuziek, maar raakte pas echt bekend als componist van lekker in het oor liggende muziek, vaak met koor. In zijn Requiem laat hij ook oosterse instrumenten aanrukken voor een oost-west-confrontatie. 

Hij vermengt de requiemtekst met Japanse doodsgedichten. 

Het opzwepende Dies Irae, met z'n voortmarcherende baslijn en gescandeerde tekst, duikt ongetwijfeld ooit op als filmmuziek. (Fragment: Dies Irae)

Dit is een persoonlijke top 10, met oog voor afwisseling qua genre en tijd, al is de lijst van boeiende requiems uiteraard veel langer (denk maar aan Antonin Dvoràk, Benjamin Britten, Peter Benoit, enz.)