Top 3 van christelijke kitsch en kunst

Of een religieuze afbeelding nu grote kunst is of net grote kitsch, altijd vertrekt het van de diepe vraag: Hoe beeld ik God uit? Wie is Hij voor mij? En daarom is ook kitsch best boeiend, vindt Hans Geybels, die meteen zijn top 3 voorstelt. Op 7 mei houdt hij een studiedag in Scherpenheuvel over Kunst en kitsch in de religie.

1. The Prince of Peace van Harry Anderson (1906-1996)

Hans Geybels • In dit werk van de Amerikaanse illustrator en zevendedagsadventist Harry Anderson klopt Jezus aan bij het secretariaat van de Verenigde Naties in New York. Het werk is een imitatie van een tekening van William Holman Hunt. Als Prins van de vrede is Jezus de enige die ware vrede kan brengen aan wereld, luidt de boodschap. Ik reken dit werk tot kitsch omdat het onecht is: niet origineel, sentimenteel en moralistisch. Jezus zweeft in de tekening trouwens letterlijk.

2. Mariabeeld van Banneux

Hans Geybels • Maria heeft in dit beeld geen kind bij. Er is niets menselijks, laat staan vrouwelijks aan haar. Borsten heeft ze niet. Ze staat op een wolk. Ze is niet realistisch gekleed: niet in de stijl van het Nazareth van het jaar nul, en evenmin eigentijds. Al deze elementen dragen bij tot de vergoddelijking van Maria. Ze verwijst niet naar Christus, over wie het toch zou moeten gaan.

Cultuurhistorisch vind ik het beeld heel boeiend, maar op gelovig vlak kan ik er niet veel mee, omdat het niet geworteld is in het concrete bestaan.

3. Elektrische kaarsen

Hans Geybels • Nog iets wat je bij een bedevaartsoord soms ziet: elektrische kaarsen. De krachtige symboliek van vuur is vervangen door plastic en elektriciteit. Kan het nog meer onecht?

Toch niet zo fout

Christelijke kitsch simpelweg afdoen als fout, wil Hans Geybels niet, al is het genre duidelijk niet zijn smaak. Of een werk nu kitsch is of kunst, het probeert iets te zeggen over hoe mensen God zien en dat maakt het interessant.

Anders dan in de islam staat de christelijke traditie toe om het goddelijke af te beelden. Maar de grote vraag blijft: Hoe doe je dat?

In de religieuze volkscultuur of de volksvroomheid bestaat een grote voorkeur voor kitsch, stelt Geybels vast. Dat heeft te maken met een letterlijk geloof, dat genoegen neemt met een morele of gevoelsmatige boodschap en weinig vragen stelt.

Om de rijkdom en schoonheid van symboliek te ontdekken, moet je niet enkel groeien in smaak, maar ook in geloof.

Kunst vernieuwt en verdiept

Zelf houdt Geybels meer van kunst die uitnodigt tot reflectie en die de symboliek laat spreken. De kunstenaar roept een idee of gevoel op, maar laat uiteenlopende interpretaties toe. God mag mysterie blijven.

1. Zwart vierkant van Kazimir Malevitsj (1878-1935)

Hans Geybels • Mijn absolute topper is Zwart vierkant van de Russisch-orthodoxe kunstenaar Kazimir Malevitsj. Op het eerste zicht denk je: Tja, een zwart vierkant, wie kan dat niet? Maar als je de jarenlange zoektocht kent die bij Malevitsj tot deze afbeelding van God leidde, dan kan ik mijn bewondering niet onderdrukken. In een tentoonstellingszaal plaatste Malevitsj dit werk in de oosthoek van de kamer: daar waar in een huis de icoon van de Drievuldigheid zou hangen. Daarrond hing hij gelijkaardige werken die zijn zoektocht illustreren.

Abstracte kunst kan de bal volledig mis slaan, maar in dit geval is het er in mijn ogen boenk op.

2. Drie nagels van Jan Vanriet (1948)

Hans Geybels • Met drie lange nagels tegen een bloedrode achtergrond roept Vanriet het hele passieverhaal op dat uitmondt in de kruisiging. We zien geen gruwel, geen berusting of geen vertrouwvolle overgave. De kijker mag zelf bedenken hoe Christus die laatste momenten beleefde. Dat laat hem toe om het lijden van Christus op zijn eigen leven te leggen. Iedere Goede Vrijdag is anders.

3. Madonna dei Pelegrini van Caravaggio (1571-1610)

Hans Geybels • Kijk naar de vuile en verweerde voeten van de arme herder vooraan in beeld! Dit figuratieve werk is in zijn tijd erg vernieuwend, een totale breuk met de afgeborstelde madonna’s van Rafaël. Caravaggio toont de gemeenschap van christenen als een contrastgroep die het opneemt voor wie niet meetelt in de wereld. In die zin is dit werk ook vandaag nog erg actueel en daarom houd ik er ook zoveel van.

• Ontdek meer over dit thema op de studiedag Kunst en ktisch in de religie in Scherpenheuvel. Het bezoek aan een tentoonstelling over de geschiedenis van heiligenbeelden in de barokgang achter de toren van de basiliek is inbegrepen.
• Wat is kitsch voor jou? Of grote kunst? Reageren kan hieronder.