Van gevaar tot geschenk van God: wat zegt de Bijbel over alcohol?

De relatie tussen alcohol en religie is niet eenduidig. In veel wereldgodsdiensten geldt een strikt verbod. Zo wordt alcohol, ‘de moeder van al het kwaad’ (Sunan Ibn-Majah), veroordeeld in de islam.¹ 

Ook in de Oosterse tradities is de algemene teneur dat alcohol beter wordt vermeden. Het hindoeïsme beschouwt het als schadelijk voor lichaam en geest (Rigveda Samhita).² 

Het boeddhisme is vooral bezorgd om het vertroebelende effect ervan op het bewustzijn en vreest dat het drinken van alcohol het bereiken van de Verlichting bemoeilijkt (Ariya Atthangika Magga).³ 

De Sikhs wijzen alcohol dan weer af omdat het gebruik ervan ‘God doet vergeten’ (Guru Granth Sahib).⁴

Het jodendom en het christendom nemen een andere positie in. Alcohol wordt in deze geloofstradities niet veroordeeld, maar maakt deel uit van hun riten en geldt als een intermedium tussen het wereldse en het hemelse. Toch is er ook in het jodendom en het christendom een goed besef van de gevaren die met alcoholgebruik gepaard gaan. Daarom manen beide religieuze tradities eveneens aan tot voorzichtigheid. 

In dit artikel verkennen we enkele Bijbelteksten over alcohol, te beginnen met de zojuist vermelde terughoudendheid vanwege de mogelijke risico’s.

De voornaamste reden om alcohol te schuwen, is het effect ervan op het verstand. Alcoholgebruik bedwelmt de geest en leidt uiteindelijk tot een verlies van zelfcontrole. ‘Van wijn word je een spotter, van bier een braller; wie zich bedrinkt, verliest zijn verstand’, waarschuwt het bijbelboek Spreuken (20,1).⁵ 

De dronken mens valt ten prooi aan losbandigheid. Als het verstand geen grenzen trekt, zien verboden verlangens en onderdrukte driften hun kans op bevrediging. De dronken mens is zonder verweer, ook niet tegen de ongepaste verlangens van anderen, zoals het verhaal van Lot en zijn dochters illustreert (Gn 19,32-35). Zij voeren hun vader dronken, opdat hij zonder weerstand hun verlangens inwilligt. 

In zijn brief aan de Efeziërs stelt Paulus dan ook nadrukkelijk: ‘Bedrink u niet, want dat leidt tot uitspattingen’ (Ef 5,18).

Om dit te voorkomen en de mens (tegen zichzelf) te beschermen, wordt tot matiging aangemaand (zie Spr. 20,1; 23,20-21), eens te meer omdat de gevolgen van buitenissig drinkgelag zich doorgaans laten voelen in de sociale sfeer (zie Spr 23,29-35; Gal 5,21). Daar iedere religie ernaar streeft om een gemeenschap te vormen en het gemeenschapsgevoel te voeden, wordt alles wat dit bedreigt met de nodige voorzichtigheid bejegend. Deze terughoudendheid ten opzichte van alcohol komt ook steeds vaker voor in de seculiere wereld. Er is geen buurtwerker of hulpverlener die niet kan getuigen van het ontwrichtende en zelfs verwoestende effect van excessief alcoholgebruik op het familiale en sociale weefsel.

Waarom geen verbod?

Een ander zwaarwichtig effect van overdadig alcoholgebruik is het verlies van autonomie. Wie (te) veel drinkt, loopt het gevaar verslaafd te raken. De joods-christelijke traditie staat uiterst afkerig tegenover al wat mensen afhankelijk maakt (aanzien, bezit, geld, genotsmiddelen, …). Het vermogen om in vrijheid te handelen is essentieel voor de condition humaine (zie Gal 5,1). Alles wat deze vrijheid aantast, zoals een verslaving, doet onrecht aan de mens en schendt zijn waardigheid. Bovendien verhindert deze afhankelijkheidsrelatie hem om in volle vrijheid te kiezen voor God en gehoorzaam te zijn aan zijn Wet (zie Js 5,12; Hos 4,11).

Vanwege deze gevaren is er in de joods-christelijke traditie een zekere terughoudendheid tegenover het nuttigen van alcohol. Toch geldt er geen absoluut verbod zoals in de andere wereldgodsdiensten. De vraag rijst waarom niet.

In een aantal bijbelteksten wordt alcohol, meestal in de vorm van wijn, als een geschenk van God beschouwd (zie Nu 18,12; Dt 7,13; 11,14). Het is een teken van zijn zegen. In onder andere het boek Joël stelt God zijn getergde volk een overvloed aan wijn in het vooruitzicht (Jl 2,19.24). En ook Mozes omschreef het Beloofde Land als ‘een land van tarwe en gerst, van wijnstokken, vijgenbomen en granaatappelbomen’ (Dt 8,8). Wijn is een voorafspiegeling van Gods heil (zie Js 25,6). Tijdens de sedermaaltijd, de viering van het joodse paasfeest, herinneren de vier bekers wijn aan deze beloften van verlossing.⁶ Wijn verheugt het mensenhart, zegt de psalmist (Ps 104,15). Wijn stelt het Messiaanse rijk in het vooruitzicht (zie Am 9,13-15; Lc 22,18). Dit verklaart waarom de afwezigheid van wijn in het nieuwtestamentische verhaal van de bruiloft te Kana (Joh 2,1-11) zo problematisch was.

De rituele functie van wijn in jodendom en christendom

Wijn is echter niet enkel een symbool. Het is een intermedium tussen het immanente en het transcendente. In het jodendom is het zegenen van de wijn bij de aanvang van de sabbat wezenlijk. Het begeleidt de overgang van het profane naar het heilige.⁷ Bij het afsluiten van de sabbat volgt de omgekeerde beweging. 

In het christendom speelt wijn dan weer een essentiële rol tijdens de eucharistie. In brood en wijn is Christus aanwezig, en door te eten van dit brood en te drinken van deze wijn treden gelovigen met Hem en met elkaar in gemeenschap (zie 1 Kor 10,16-17) en worden zij gesterkt in hun geloof.

Toch blijft de heilzame werking van wijn niet beperkt tot het spirituele. Wijn wordt in de Bijbel ook geprezen om zijn heilzame werking op fysiek en psychisch vlak. Zoals aangehaald, helpt wijn het hart verheffen. Het kan ervaren vreugde kracht bijzetten (zie Dt 14,26), maar evengoed moed schenken aan wie terneergeslagen is. In het boek Spreuken staat: ‘Geef sterke drank aan iemand die ten gronde gaat, wijn aan iemand die bedroefd is van hart’ (Spr 31,6, Willibrordvertaling 1995).

Wijn wordt ook nadrukkelijk geroemd om zijn medicinale uitwerking. Zo raadt Paulus zijn metgezel Timoteüs aan om niet alleen water te drinken, maar er wijn aan toe te voegen ten gunste van zijn ‘zwakke maag en andere kwalen’ (1 Tim 5,23). In de welgekende parabel van de goede Samaritaan wordt wijn gebruikt om de wonden van de overvallen reiziger te verzorgen (zie Lc 10,34, afgebeeld in het werk van de Vlaamse schilder Balthasar van Cortbemde). En tot slot is er de gekruisigde Jezus, aan wie wijn, gemengd met mirre (zie Mc 15,23) of gal (zie Mt 27,34), werd aangereikt om zijn lijden te verzachten.

Deze medicinale waarde van alcohol biedt een bijkomende verklaring voor de milde opstelling ten opzichte van alcoholgebruik, in het bijzonder in het christendom. Sinds het prille begin wordt het christendom gekenmerkt door de zorg voor de naaste (zie Mc 12,30-31 en parallelteksten; Gal 6,2). Een absolute alcoholverbod zoals in andere religies zou het verlies van een krachtig hulpmiddel in de caritas betekenen. De eerste christelijke gemeenschappen leken dan ook te begrijpen dat het gebruik van alcohol vooral een kwestie is van intentionaliteit en proportionaliteit. Alcohol moet om de juiste reden worden gebruikt en altijd met de nodige gematigdheid.

Achter de bespiegelingen over wijn als medicinaal hulpmiddel gaat een dieperliggende ethische discussie schuil. Deze kwam aan de oppervlakte aan het begin van de twintigste eeuw. De vooruitgang op het gebied van anesthesie wierp de vraag op in hoeverre het eigenlijk toelaatbaar is om iemands bewustzijn te onderdrukken. Paus Pius XII (1939-1958) gaf een antwoord op deze vraag en stelde dat dit toegelaten is met het oog op pijn- of symptoombestrijding. Het (tijdelijke) verlies van zelfbeschikking is volgens Pius XII een proportioneel gevolg.⁹ Deze gedachte is overigens niet vreemd aan de bijbelse traditie. In het scheppingsverhaal brengt God zelf Adam in een diepe slaap om de rib te verwijderen waarmee Hij Eva schept (zie Gn. 2,21-22).

Pius XII ontkrachtte hiermee de gangbare opvatting (die ook vandaag nog voorkomt) dat een christen zijn lijden zonder hulp moet ondergaan. Hij ontkende niet dat lijden een ‘verlossend’ karakter kan hebben, zoals Johannes-Paulus II (1978-2005) met klem benadrukte.¹⁰ Wel bestreed hij de overtuiging dat het een morele plicht is om lijden bewust en zonder enige hulp te ondergaan. Enkel het gebruik van verdovende middelen, zoals alcohol, om zuiver hedonistische redenen werd door Pius XII veroordeeld. Dit standpunt werd en blijft richtinggevend voor de katholieke medische ethiek.

Alleen fysieke pijn

Pius XII achtte het gebruik van verdovende middelen overigens enkel aanvaardbaar bij fysieke pijn. Als het over psychisch of existentieel lijden gaat, was de kerkvorst van oordeel dat de remedie de nabijheid en zorg van anderen is. De vraag is of dit standpunt recht doet aan de ruimere opstelling in de bijbelse traditie. 

Zoals we gezien hebben, raadt het boek Spreuken alcohol aan als remedie voor wie onder het leven gebukt gaat (zie Spr 31,6). Ook het verhaal van Noach zinspeelt hierop. Na de zondvloed plantte Noach een wijngaard en werd hij dronken van de vruchten (Gn 9,20-21). Vaak wordt in dit verhaal een zoveelste waarschuwing tegen alcoholmisbruik gezien. Men kan echter ook stellen dat de vernietiging van de zondvloed woog op Noach en dat de wijn hem hielp bij zijn rouwproces. Het verhaal van Noach kan aldus het huidige medisch-ethische debat over het gebruik van verdovende middelen verrijken. 

Vandaag is er een consensus dat verdovingsmiddelen aanvaardbaar zijn om fysieke pijn te verlichten. De vraag is of het gebruik ervan eveneens toelaatbaar kan zijn in de context van psychisch of zelfs existentieel lijden. De genoemde bijbelteksten sporen aan om deze mogelijkheid op zijn minst in overweging te nemen. Al had Pius XII gelijk wanneer hij stelde dat ze nooit de gehele oplossing kan zijn.

Het verlagen van het bewustzijnsniveau kan misschien het lijden wel verzachten, het versterkt tegelijk de kwetsbaarheid. Dit komt evenzeer naar voren in het verhaal van Noach. Zijn dronkenschap maakt hem kwetsbaar, wat wordt verzinnebeeld in zijn naaktheid (zie Gn 9,21), en zijn bewusteloosheid maakt hem weerloos. Zo staat Noach machteloos tegenover de afkeurende blik van Cham. Het is enkel de betrokkenheid van zijn twee andere zonen, Sem en Jafet, die hem beschermt (zie Gn 9,22-23). Dit geldt ook voor het hedendaagse debat over pijnbestrijding door middel van het verlagen van het bewustzijn. Dit kan alleen maar een oplossing zijn als er ook een sociaal netwerk is dat mee de zorg en verantwoordelijkheid voor de patiënt op zich neemt. Het gaat om een en-en-verhaal.

Aldus is het alcoholgebruik een goede graadmeter voor de geestelijke en spirituele gezondheidstoestand binnen een gemeenschap of een samenleving. Waar alcohol hoofdzakelijk wordt gedronken om het hoofd te bieden aan psychisch of existentieel lijden, is dit een teken dat de gemeenschap tekort schiet in het naleven van het goddelijke gebod van de naastenliefde. Deze vaststelling nodigt uit om zich opnieuw op de naaste te richten. Zo kan de wijn die wordt gedronken om het leven te vergeten (zie Spr 31,6-7), weer worden gedronken om het leven te vieren. ‘Drink met een vrolijk hart,’ stelt Prediker, en ‘geniet op elke dag. Het is het loon dat God je heeft gegeven’ (Pred 9,7.9).

Tekst: Jonathan Lambaerts. 
Deze bijdrage verscheen eerder in Ezra, Bijbels tijdschrift, een driemaandelijkse uitgave van de Vlaamse Bijbelstichting. Lees meer over de Didachè studiedagen op 18 en 19 augustus e.k.

Noten

1. Sunan Ibn-I-Majah. Volume 3. Zie https://archive.org/details/sunanibnmajaenglishtranslationvolume3

2. S.W. Jamison, The Rigveda, Oxford University Press, 2014.

3. T. Dhammadipa, Het edele achtvoudige pad: de weg naar bevrijding, Boeddhistische Unie Nederland, 2014.

4. J. Marx & S.K.K. Khalsa, Nitnem: dagelijkse gebeden uit de Guru Granth Sahib (versie 2.01). Sikh Society Netherlands, 2008.

5. Alle bijbelcitaten zijn ontleend aan de NBV21, tenzij anders vermeld.

6. Zie B. Pitre, Jezus en de Joodse wortels van de eucharistie, Stichting De Boog, 2012, p. 153 e.v.

7. A. van der Heide, Jodendom, Uitgeverij Kok, 2008, p. 132.

8. Bava Batra 58b. Zie https://www.sefaria.org/Bava_Batra.58b.1 en https://archief.nik.nl/index.html_p=14403.html.

9. Pius XII,Trois Questions Religieuses et Morales Concernant l’Analgésie (24 février 1957), https://www.vatican.va/content/pius-xii/fr/speeches/1957/documents/hf_p-xii_spe_19570224_anestesiologia.html; en Aux Participants à la 1^e Assemblée Générale du Collegium Internationale Neuro-Psycho-Pharmalogicum (9 september 1958), https://www.vatican.va/content/pius-xii/fr/speeches/1958/documents/hf_p-xii_spe_19580909_neuro-farmacologia.html.

10. Johannes Paulus II, Het lijden: herderlijk schrijven ‘Salvifici doloris’, Licap, 1984.