Vandaag 80 jaar geleden: de sprong naar vrijheid van 236 Joden

19 april 1943, 22 uur. Vanuit de Kazerne Dossin in Mechelen vertrekt de 20ste trein richting Auschwitz. Aan boord staan 1.631 joden opeengepropt. Van zuigelingen tot hoogbejaarden, allen staat hetzelfde lot te wachten: de uitroeiingskampen van nazi-Duitsland.

Maar het verzet heeft een gecoördineerde actie gepland. Onderweg wordt de trein tot vier keer toe gehinderd. Opgepakte joodse verzetslui in de trein zetten hun lotgenoten aan om het moment te grijpen. Springen, nu!

Ode aan wie durfde te springen

Met de fototentoonstelling 236, Land(es)capes from the 20th Convoy in het Joods Museum in Brussel brengt Jo Struyven een ode aan de 236 mensen die de sprong in het duister waagden, een absoluut uniek gegeven in de West-Europese geschiedenis onder het nazibewind. Hij bracht alle geforceerde haltes in kaart, fotografeerde het nachtelijke landschap zoals de vluchtelingen het moeten ervaren hebben en zocht overlevenden op om hun verhaal te noteren.

In de verduisterde zalen van de exporuimte schijnen de zacht verlichte foto’s onheilspellend de bezoeker tegemoet.

Er zijn er die twijfelden, zoals de zwangere Izabella Weinreb. Ze kreeg een duw en bolde zo alsnog uit de trein, de vrijheid tegemoet. Ook de baby overleefde het, gelukkig! Anderen sprongen resoluut, maar werden meteen doodgeschoten of weer opgepakt. Nog anderen braken een been en strompelden met de moed der wanhoop weg van de sporen. Steeds verder, tot ze ergens hulp durfden te vragen.

Een van de overlevenden is jazz-muzikant Simon Gronowski (91), toen een jongen van 11. De trein reed ter hoogte van Kuttekoven (Borgloon) toen zijn moeder hem aanspoorde om te springen. Zelf bleef ze bij haar hoogbejaarde vader in de wagon. Simon sprong, de vrijheid tegemoet en compleet aan zichzelf overgelaten. Onlangs vertelde hij zijn verhaal in de podcast De allerlaatste getuigen.

Tekst gaat verder onder de podcast met Simon Gronowski.

Fotograaf Jo Struyven: Ik leerde Simon Gronowski kennen via Daniel Weyssow van Stichting Auschwitz. Hij was het startpunt van onze zoektocht om de route en het verhaal van het 20ste konvooi uit de vergetelheid te halen. 

De foto van de plek waar Simon destijds uit de trein naar de verdoemenis sprong, is de enige kleurenfoto van de tentoonstelling. Struyven verklaart: Die heb ik in kleur gemaakt omdat Simon pas ‘s ochtends, toen het weer licht was, durfde aan te bellen om hulp te vragen. De hele nacht had hij radeloos in de buurt rondgezworven.

Tekst gaat verder onder de foto.

Van Simon vernam de fotograaf dat het legendarische 20ste konvooi destijds ook vlak voorbij zijn ouderlijk huis in Sint-Truiden reed. De plaatselijke pastoor, Clément Kartuivels, ving in de pastorie zelf een joodse moeder met kinderen op. Ook hier hield de trein halt en konden enkele mensen ontsnappen. Pas toen ik dat verhaal hoorde, kon ik me de totale ontreddering van de gedeporteerden voorstellen en wilde ik dit project realiseren.

Meer weten

• De 19 foto’s van Jo Struyven zijn vergezeld van twee werken van Luc Tuymans.
• In het Joods Museum in Brussel kun je tot 14 augustus gaan kijken naar een bijzondere fototentoonstelling.
• Vanaf vandaag is ook de catalogus beschikbaar, een mooi boek met de foto’s, de bijbehorende reddingsverhalen en bijdragen van Daniel Weyssow, Jo Struyven en anderen.