‘Vergeten’ katholieken die het land mee vorm gaven (4/8): Maria Baers

De eerste vrouw die in het Belgisch parlement zetelde - in 1921 - was de liberale Marie Spaak-Janson. Zij was een dochter van Paul Janson, een van de leidende figuren van de progressieve vleugel van de liberale beweging, de moeder van de beroemde politicus Paul-Henri Spaak en de grootmoeder van de politica Antoinette Spaak. Ze was evenwel niet verkozen. 

Het eerste katholieke vrouwelijke parlementslid was Maria Baers (1883-1959), in 1936, dat is meer dan tien jaar voor de invoering van het algemeen stemrecht voor vrouwen. Zij was een katholieke feministe en wordt ook wel de ‘geestelijke moeder van Femma’ genoemd.

Maria Baers was afkomstig uit een Antwerpse familie en verloor vroeg haar ouders. Haar broer Eduard werd procureur des konings en werd door de nazi’s gedeporteerd naar Buchenwald vanwege zijn verzet tegen razzia’s, Een andere broer, Joris, was een invloedrijk priester.
In 1908 engageerde ze zich in de lokale vrouwenwerking van de Sint-Michielsparochie in Antwerpen. Daar deed ze syndicale ervaring op in vrouwenvakbonden. Aan de universiteit van Fribourg studeerde ze sociale wetenschappen, toen een nieuwe discipline. Ze bleef haar hele leven
ongehuwd en kinderloos.

Arbeidende vrouwen, uitgesloten van stemrecht

Haar focus in de jaren 1900-1910 was de positie van de arbeidende vrouw: vrouwen verdienden weinig voor vaak zwaar en vuil werk dat ze moesten combineren met een kroostrijk gezin. 

Lees ook

‘Vergeten’ katholieken die het land mee vorm gaven (3/8): Marie Elisabeth Belpaire

Lees het volledige artikel

Op het einde van de negentiende eeuw hadden zich veranderingen voorgedaan op de arbeidsmarkt door de voortschrijdende industrialisatie. Buitenshuisarbeid van vrouwen werd zo nog meer een noodzaak en lucratieve thuisarbeid verrichten steeds moeilijker. Ongeveer een vierde van alle arbeidskrachten in België aan het begin van de twintigste eeuw waren vrouwen, wat opvallend meer was dan in de buurlanden van België.

Vrouwen werden door de grondwet van 1831 uitgesloten van stemrecht. Weinig geweten is dat in mei 1919 het eerste wetsvoorstel tot vrouwenkiesrecht werd ingediend door de katholieken, niet door socialisten of liberalen! Aanvankelijk was sociaal werk voor vrouwen (in Gent bestond er zelfs een christelijke vrouwenmutualiteit) een mannenzaak, en dan vooral van clerici. Voornamelijk Louise Van den Plas en Victoire Cappe waren de bezielsters van nationale coördinatie van sociale vrouwenwerken. Hun optreden op verschillende studiekringen, maar voornamelijk hun speeches op het Katholiek Congres te Mechelen in 1909 sprongen in het oog. Het is de generatie die de encycliek Rerum Novarum van Leo XIII in praktijk wilde brengen, vaak tegen de zin van de oudere generatie clerici.

Mercier roept Baers naar Brussel

Op vraag van kardinaal Desiré Mercier kwam Maria Baers in 1912 naar Brussel en stichtte er samen met Victoire Cappe het Algemeen Secretariaat der Christelijke Vrouwenvakverenigingen (ASCVV) van België. Het ASCVV was echter in handen van de vrouwen zelf. In 1920 stichtte Baers het Algemeen Secretariaat der Christelijke Sociale Vrouwenwerken, de moederorganisatie voor vormingswerken, coöperaties, vrouwenmutualiteiten, vrouwengilden, syndicaal werk en jeugdbewegingen. Uit dit secretariaat ontstond in 1920 de Kristelijke Arbeiders Vrouwenbeweging (KAV), die ze tot 1951 bleef leiden. Ook in 1920 volgde de oprichting van de Katholieke Sociale Normaalschool voor Vrouwen in Brussel, de allereerste sociale school van België (nu Hogeschool Odisee).

In 1924 werd ook de vormingsdienst huishoudlessen opgericht, een andere vorm van opleiding voor vrouwen uit de arbeidersklasse en één van de grote troeven van de vrouwengilden. hoewel Maria Baers aanvankelijk bewust afstand hield van politiek engagement, werd ze zich op de duur steeds bewuster van de noodzaak van katholieke vrouwelijke vertegenwoordiging in het parlement. 

Bij de parlementsverkiezingen van 1932 schoof de KAV voor de eerste maal een afgevaardigde naar voren als kandidaat voor coöptatie. Deze kandidaat was Maria Baers zelf, unaniem verkozen door het bestuur van de vrouwengilden. Ze kreeg evenwel de post niet. Pas in 1936 werd Baers effectief gecoöpteerd door het Katholieke Blok. Baers was  de tweede vrouw in de Senaat. Ze werd er voorzitster van de commissies voor Arbeid en Sociale Voorzorg en van Volksgezondheid (en Gezin), die ze zelf opricht in 1937. Ze bleef senator tot de CVP/PSC haar in 1954 aan de kant schoof voor een dame uit een jongere generatie.

Revolutionair katholiek feminisme

Baers’ leven en carrière waren doordrongen van een ‘katholiek feminisme’. Dat is niet ondubbelzinnig. 

De drie principes ervan waren: 

1. de vrouw is een persoon, [een] verstandelijk en vrij menselijk wezen, met persoonlijk doel
2. de vrouw is een sociaal wezen, dat noodzakelijkerwijze belang stelt in het zoeken van het gemeenschappelijk welzijn der mensheid
3. de vrouw is een schepsel van God.’ 

Eertijds waren dat baanbrekende uitgangspunten. 

In haar eigen woorden: ‘De vrouw heeft op zichzelf een eigen bestemming. Ze is niet gemaakt voor den man.’ Revolutionair, maar tegelijk onderschreef Baers de gezinsideologie, eigen aan het sociaal-katholieke gedachtegoed. 

Lees ook

‘Vergeten’ katholieken die het land mee vorm gaven (2/8): Helena Van Celst

Lees het volledige artikel

Heel haar leven is Maria Baers een trouw en devoot katholiek, ook in haar werk en opvattingen. God en Jezus Christus worden in haast
iedere redevoering vermeld. Een steeds weerkerend thema, bijvoorbeeld, is het feit dat mensen een doel op aarde hebben, maar dat dergelijke aardse beslommeringen ondergeschikt zijn aan het hoogste doel, namelijk de eenheid met God bekomen. 

Ze werd begraven op het kerkhof van Sint-Fredegandus (Deurne) bij haar zus Margriet (1889-1922),  de eerste katholieke vrouw in Vlaanderen met een academische doctorstitel. Ze behaalde de titel in Zwitserland, omdat de katholieke universiteit van Leuven maar na de Eerste Wereldoorlog vrouwelijke studenten aanvaardde.

Geen heilige mis meer?

Een vergaderzaal in het Vlaams Parlement werd naar Maria Baers genoemd. Op de website van Femma schrijft Eva Brumagne, algemeen directeur Femma, dat op haar kantoor een foto van Maria Baers hangt. ‘Soms zie ik dat ze haar voorhoofd fronst. Dan vindt ze waarschijnlijk dat wij als beroepskrachten juist nog veel harder zouden moeten werken in plaats van 30 uren per week en betreurt ze dat ons Lentefeest niet start met een Heilige Mis. Heel af en toe knipoogt ze, bij het excellente visitatieverslag bijvoorbeeld of bij de opening van De Maekerij.’