Vrouwelijk diaconaat: 5 argumenten gebaseerd op feiten

Wat weten we over het vrouwelijk diaconaat in de geschiedenis van de Kerk? Phyllis Zagano, wereldautoriteit op dat vlak, vat in The Tablet de feiten nog eens bondig samen.

#1 Ooit waren er vrouwelijke diakens

Het lijdt geen twijfel dat de vroege Kerk vrouwelijke diakens kende, zeker tot in de twaalfde eeuw. De enorme hoeveelheid bewijsmateriaal begint met de introductie van Febe door Paulus als ‘diaken van de kerk in Kenchréae’. (Romeinen 16,1-2)

Meerdere bronnen bevestigen dat vrouwen van tijd tot tijd en van plaats tot plaats assisteerden bij de doop en chrismatie van vrouwen, verantwoordelijk waren voor de catechese van vrouwen en kinderen, de eucharistie droegen aan zieke vrouwen en hen zalfden, zorg droegen voor parochies, sociale diensten beheerden en diaconale altaardienst verrichtten.

#2 Vrouwen werden tot deze ambten gewijd

Er bestaan verschillende liturgische ceremonies voor de wijding van diakens. Minstens één daarvan is bedoeld voor zowel mannelijke als vrouwelijke diakens. Vijf liturgieën worden bewaard in de bibliotheek van het Vaticaan en andere bevinden zich in bibliotheken en kloosters in heel Europa en elders.

De vrouwen werden tot diaken gewijd door hun bisschoppen in het heiligdom tijdens de mis, in aanwezigheid van de geestelijkheid door middel van handoplegging met aanroeping van de Heilige Geest. Ze communiceerden zelf uit de kelk, de bisschop legde de stola om hun nek en ze werden expliciet tot diaken benoemd.

#3 Diaconaat is geen priesterschap

Gaandeweg vervaagde het diaconaat. Tegen de twaalfde eeuw werd vrijwel niemand meer tot diaken gewijd, tenzij als opstapje naar het priesterschap. Het Tweede Vaticaans Concilie herstelde het diaconaat. ‘Op een lager niveau van de hiërarchie staan de diakens, aan wie de handen worden opgelegd 'niet tot het priesterschap, maar tot een ambt van dienstbaarheid'.’ (Lumen Gentium, 29). 

In 2009 werd onder paus Benedictus XVI Canon 1009.3 van het Wetboek van Canoniek Recht aangepast. Daar staat nu: ‘Zij die in de orde van het bisschopsambt of het presbyteraat worden gevormd, ontvangen de zending en de bevoegdheid om te handelen in de persoon van Christus het Hoofd, terwijl diakens gemachtigd zijn om het Volk van God te dienen in de bedieningen van de liturgie, het woord en de naastenliefde.’

#4 Orthodoxe kerken herstellen de traditie

De orthodoxie heeft een sterke traditie van vrouwelijke diakens - ‘diaconessen’ is hun voorkeursterm. Daar wordt tegenin gebracht dat de vrouwen niet werden gewijd maar alleen gezegend. Nochtans zijn de liturgieën voor de wijding van mannen en vrouwen tot diaken identiek, met als enig onderscheid de namen van de aangeroepen heiligen zijn (bijvoorbeeld Phoebe of Stefanus) en de gebruikte voornaamwoorden.

#5 Kerk heeft diaconale bediening van vrouwen nodig

Pleiten tegen de herinvoering van vrouwen in het diaconaat is pleiten tegen het diaconale ambt zelf. Hoewel de rollen van vrouwen en mannen in de vroege kerk verschilden, staat niets vrouwen in de weg om alle hedendaagse taken en plichten van diakens uit te voeren. De diaconale bediening van de liturgie, het woord en de naastenliefde hoeft niet beperkt te worden.

In 2021 bepaalde paus Franciscus al dat vrouwen geïnstalleerd mogen worden in de lekenfuncties van lector en acoliet, die beide vereist zijn voorafgaand aan de diaconale wijding. Vrouwen zijn al opgeleid als predikanten, maar zonder wijding kunnen ze de homilie niet preken tijdens de mis. Vrouwen die al zijn opgeleid in canoniek recht kunnen geen alleenrechters zijn in canonieke procedures omdat ze geen geestelijken zijn.

Wereldwijd voeren vrouwen de meeste liefdadigheidswerken uit, vaak met externe financiering en los van diocesane en parochiële structuren. Zoals Vaticanum II stelde over mannen ‘die daadwerkelijk de functies van het diakenambt vervullen’, ‘is het alleen maar goed om hen te versterken door het opleggen van handen’. (Ad Gentes, 16)

Synode 2024

De synode is een oefening in onderscheiding en die gebeurt via het drieluik ‘zien, oordelen, handelen’, zo geeft Phyllis Zagano nog aan. ‘Het eerste heeft feiten nodig, het tweede gebed, het derde consensus.’ 

De Belgische bisschoppen erkennen alvast de feiten en scharen zich in een ontwerpnota voor de volgende sessie (oktober 2024) achter de vraag naar de diakenwijding voor vrouwen.