Waarom Allerheiligen op 1 november valt en niet op 13 mei, zoals vroeger
Alleen voor de Sint-Pietersbasiliek is de rij wachtenden langer. Het Pantheon of in kerkelijke termen de Basiliek van de heilige Maria en de martelaren is het oudste gebouw in de wereld dat nog in gebruik is. Het staat op de plek van een tempel die tijdens het keizerschap van Augustus door Marcus Vipsanius Agrippa, die op het fronton nog steeds geëerd wordt, werd gebouwd, maar later afbrandde.
Het gebouw dat we vandaag kunnen zien dateert uit 125. De koepel met daarin een oculus, een oog, is een meesterstuk van Romeinse bouwmeesterkunst. Het is een van de weinige gebouwen waar het mag binnenregenen: de oculus op de top van de koepel is open. De vloer is daarop voorzien. Op 21 april, de dag van de stichting van de stad Rome, schijnt de zon binnen in de tempel door de opening.
Sinds 609 is het een katholieke kerk. De schilder Rafaël en de eerste koning van Italië, Victor Emmanuel II, liggen er begraven. Het is een van de weinige kerken in Rome waarvoor je entree moet betalen, maar de pelgrim weet dat dit niet geldt voor de eucharistie. ‘Per la messa.’ Er is een speciaal project van het kapittel dat de kerk beheert om van toeristen pelgrims te maken. Hoe dat werkt, is niet duidelijk. Maar in Rome kunnen een paar woorden al wonderen doen. We zijn hier in het Campus Martius, het Marsveld, dat pas sinds de tijd van Augustus bij de stad werd gevoegd,
maar dat tijdens de middeleeuwen net het centrum van de stad werd. Oude Romeinse gebouwen werden verbouwd. Langzaam verhoogde het straat niveau, soms drie, vier meter hoog. Maar het Pantheon overleefde alle stormen van de tijd.
Voor alle goden? Voor alle heiligen!
De tempel was ‘voor alle goden’ (in het Grieks: pan theoon). Maar aan welke goden was het gebouw gewijd? Alle goden? Maar een Romeinse tempel kon normaal maar gewijd zijn aan één welbepaalde god. Tussen de cultus van alle goden en het feest van Allerheiligen is een directe link.
Oorspronkelijk was er de jaarlijkse herdenking op 13 mei van de kerstening van het Pantheon. Deze oude heidense tempel werd op 13 mei 609 of 610 door paus Bonifatius IV toegewijd aan Maria en alle martelaren. Door de herbestemming tot kerk bleef het gebouw bestaan en vrij intact. Omdat sommige martelaren zelfs onbekend bleven of in de vergetelheid dreigden te raken, ontstond het idee om in één viering de glorie van alle martelaren te vieren.
In de negende eeuw verschoof het feest naar 1 november, wellicht onder invloed van Ierse christenen, die een heidens oogstfeest wilden assimileren. Daardoor raakte het gemeenschappelijke martelaarsfeest van 13 mei na een zekere tijd in onbruik. Het gebouw is eigendom van de Italiaanse staat, maar toch nog steeds een kerk. Het was bedoeld om de necropool van het Italiaanse vorstenhuis te worden, maar de twee laatste koningen stierven in ballingschap en mogen hier niet begraven worden.
De invloed van dit gebouw in de kunstgeschiedenis is groot. Een aantal vroegchristelijke kerken in Rome, zoals de Santo Stefano Rotondo, hebben een ronde vorm. Toch zal de basiliekvorm later triomferen en standaard worden in de kerkenbouw. Pas vanaf de zeventiende eeuw, bijvoorbeeld in de basiliek van Scherpenheuvel, komt de centraalbouw onder één koepel terug. Ga naar de achter kant van het gebouw om te beseffen dat dit hier reeds bijna tweeduizend jaar staat. Het Pantheon is hoofdzakelijk een betonnen gebouw, aangevuld met baksteen en oorspronkelijk ook uitwendig heel rijk afgewerkt met een marmeren bekleding. De voorhal heeft zestien enorme zuilen. Het is een van de weinige plekken waar men de glorie van het Romeinse Rijk nog kan zien en voelen.
Het hele verhaal over het Pantheon staat in Pelgrimstocht naar Rome. Een alternatieve reisgids voor de eeuwige stad, Otheo Books, 25 euro
