Waarom we graag even de psychotische Elliot uit Mr. Robot zijn

Na Homeland is er nu een nieuwe tv-serie met in de hoofdrol iemand die lijdt aan een psychische aandoening, Mr. Robot. Voor psychiatrische patiënten is dat een welkome breuk met de filmtraditie.

Maar er zijn minstens 4 goede redenen waarom ook psychisch gezonde mensen zich graag even verplaatsten in psychotische hoofdpersonages.

Psychisch zieke helden Carrie en Elliot

In Homeland (2011, sinds 2013 op 2BE en ook op Netflix) nam CIA-agente Carrie Mathison (rol van Claire Danes) het ondanks een bipolaire stoornis op tegen een Amerikaanse militair die moslimterrorist geworden is. Meer over Homeland op Wikipedia.

In Mr. Robot (2015, elke zondagavond op Q2) is Elliot Alderson (rol van Rami Malek) een jonge hacktivist: een hacker en activist die binnenbreekt in de computers van de slechteriken, van de lokale pedofiel tot de boosaardige multinational E Corp. Elliot is een slimme en succesvolle ingenieur, maar hij lijdt ook aan een sociale angststoornis, klinische depressie en wanen. Meer over Mr. Robot op Wikipedia (Engels).

Welkome breuk met filmtraditie

De positieve portrettering van hoofdpersonages met een psychische aandoening in deze series is een opvallende en welkome breuk met de filmtraditie.

Van Psycho (1960) tot The Silence of the Lambs (1991) met zijn vele afgeleiden, was het psychisch zieke personage steevast de moordenaar, de antagonist waar de hoofdpersoon het tegen opneemt. Vaak krijgt die zelfs demonische trekken omdat al het kwade in hem geprojecteerd wordt. De hoofdpersoon wordt dan vaak neergezet als zijn tegenpool: hyperrationeel, psychisch stabiel, schrikbarend normaal.

Waarom we ons graag even verplaatsen in psychisch zieke

Hoofdpersonages zijn er om je mee te identificeren, om even in hun huid en hoofd te kruipen. Het succes van series als Homeland en Mr. Robot toont aan dat we ons graag (even) identificeren met psychisch zieke personages. Waarom?

Blijkbaar kunnen we in hen onze onbewuste verlangens projecteren die typisch zijn voor deze tijd.

1. We projecteren in Carrie en Elliot onze eigen verstoorde werkelijkheidsbeleving. We sympathiseren met Carrie en Elliot. Niet alleen omdat ze sympathieke en succesvolle personages zijn. Ook niet ondanks hun ziekte. Nee. Net in hun ziekte herkennen we onze eigen angsten, wanen en depressies. Zij hebben er misschien meer last van dan wij. Of zij kunnen het iets minder goed verbergen dan wij. Maar in wezen symptomatiseren zij dezelfde kwalen van onze tijd.

Zij lijden als het ware plaatsvervangend net iets meer en iets opvallender aan hetzelfde waaraan ook wij lijden.

2. We projecteren in Carrie en Elliot ons verlangen om hele mensen te zijn, mét al onze psychische beperkingen. Carrie en Elliot zijn levensechte helden. Niet omdat ze vrij zijn van gebreken zoals de klassieke superheld Superman. Maar omdat ze slagen ondanks hun gebreken. Verrassend genoeg slagen ze soms net dankzij hun gebreken. Hun gebreken blijken gewoon eigenschappen te zijn die soms in de weg zitten en soms meehelpen.

Levensechte helden helen ons.

Omdat ze ons helpen inzien dat heling meestal niet ligt in het irreële verlangen dat onze kwetsuren verdwijnen en nooit meer geweest zijn, maar wel in het integreren van onze kwetsuren in ons leven.

3. We projecteren in Carrie en Elliot ons verlangen naar zieners die niet louter een verdraaide werkellijkheidsbeleving hebben, maar een verhoogde werkelijkheidbeleving.

Ook waar onze eigen werkelijkheidsbeleving klinisch gesproken gezond is, ervaren we vaak een groot gebrek.

Aan betekenis bijvoorbeeld en aan inzicht, verbinding, zin, betrokkenheid, wijsheid. Wat heeft het allemaal te betekenen? Wat is onze rol in het geheel? Mede dankzij haar aandoening ziet Carrie betekenisvolle verbanden waar normale, rationele mensen slechts betekenisloze fragmenten zien.

4. We projecteren in Carrie en Elliot ons verlangen naar het irrationele, naar geestelijke vrijheid en naar waarheid.

We zijn zo’n verstandsmensen geworden en leiden zo’n hypergereguleerde levens dat we onbewust zuchten naar het irrationele om weer hele mensen te worden.

Het psychisch zieke personage heeft toegang tot onbewuste bronnen van inspiratie en leven die velen van ons angstvallig gesloten houden. Omdat hij ziek is, mag de psychiatrische patiënt ook meer dan de gezonde. Hij mag de waarheid denken en zeggen waar anderen omwille van fatsoen of sociale aanvaarding meegaan met de leugen of de propaganda.

Wat personages als Carrie en Elliot voor ons tot hedendaagse rolmodellen maakt, is dat zij ons tonen hoe het irrationele en het rationele in één leven vruchtbaar geïntegreerd kunnen worden. Soms botsend. Soms verrijkend.

Mr. Robot, elke zondagavond op Q2

Foto © NBCUniversal, Inc