Er zit muziek in dit landschap - luister naar de polyfonisten
Eén van de mooiste muziekboeken van de jongste jaren is voor mij Het landschap van de polyfonisten van Paul Van Nevel. Van Nevel is al een leven lang een wereldvermaard specialist in kerkelijke vocale muziek uit de 15de en 16de eeuw, in veel gevallen van componisten uit Frans-Vlaanderen, de polyfonisten kortweg.
In dit boek beent hij een uitdagende stelling uit: de stijl van die polyfonisten is te danken aan het landschap waarin ze leefden.
Vergezocht, of net niet?
Hoe verklaar je anders dat 500 componisten en zangers die in Europa bekend tot beroemd zouden worden allemaal hun jeugd doorbrachten in Noord-Frankrijk en Zuid-België? Allemaal wortelen ze in een gebied van enkele tientallen vierkante kilometer, begrensd door de vierhoek Brugge, Mons, Saint-Quentin en Boulogne-sur-Mer.
Er zat niets ‘in het water’, noch in de lucht, nee, volgens Van Nevel heeft het lándschap ‘I Fiamminghi’ gevormd.
‘Is het toeval dat Jacob Clement, geboren en getogen in de laagvlaktes van Zeeland en later die rond die van Brugge, Ieper en Diksmuide, een ongeëvenaard meester was in lang uitgesponnen zinnen? Zijn vijfstemmige 'Missa Gaude lux Donatiaene' is een staalkaart van deze grenzeloze techniek. Het 'Hosanna' is één stromend landschap van meer dan 80 maten lang, zonder hindernissen van het muzikale equivalent van heggen, bossen en hellingen.’
In zijn geduldig opgebouwd maar met koortsig enthousiasme neergeschreven betoog weet Van Nevel zich gesteund door filosoof Ton Lemaire. In Filosofie van het landschap (1970) schreef Lemaire dat het landschap waarin een kind opgroeit een grote invloed heeft op zijn emotionele en psychische ontwikkeling.
Dat klinkt nu misschien merkwaardig, maar wat als we ons verplaatsen naar de 15de of 16de eeuw? Welke indruk moet het hebben gemaakt, toen muzikaal getalenteerde kinderen uit hun kleine, stille, mistige wereld van Frans-Vlaanderen naar de koorschool en kathedraal van pakweg Kamerijk trokken?
Golfde het landschap van hun jeugd verder in de vocale lijnen van hun partituren?
Is Van Nevels stelling überhaupt te bewijzen? Uiteraard niet. Maar de rake beschrijvingen en de tientallen prachtige landschapsfoto’s (zonder enige beeldcorrectie of manipulatie) van Luk Van Eeckhout brengen de tijd van de polyfonisten wonderwel tot leven. En meest van al doet het je hun prachtige muziek (her)ontdekken, want dat is dit boek in de eerste plaats: een ode aan de muziek die Van Nevel al een leven lang begeestert. Muziek waarvan de complexiteit je wel eens in het gezicht slaat, maar waarvan de mystieke perfectie je ook onverhoeds verstomt.
‘Het ademt hier nog vrij, en de melancholische van kleine heuvelruggen laat mij toe mijn ‘ogen-blikken’ en gedachten op te hangen aan de denkbeeldige guirlandes die van de ene kerktoren naar de andere zijn getrokken. Het wazige, herfstachtige fumé waarin de valleitjes zijn gehuld, versterkt nog de onzichtbare karaktertrek van rust, langzaamheid en stilte, als was het een vredig vacuüm. Ik merk dat het langzaam voortschrijdende ‘Requiem’ van Richafort hier het perfecte decor zou zijn.' (Luister onderaan deze pagina.)
