‘Diakonia’ -Een Grieks Bijbelwoord uitgelegd

“In die dagen, toen de leerlingen vermenigvuldigden, ontstond er een gemor van de Grieken tegen de Hebreeën, omdat hun weduwen in de dagelijkse bediening voorbijgezien werden.” Deze zin uit het Bijbelboek Handelingen (hoofdstuk 6, verzen 1 tot7) werd de referentietekst voor het woord diaconie en voor het ambt van de diaken. Verstond Lucas dit zelf ook al zo? Wat leren recente studies van Bijbelse tekstuitleg – exegese? 

De tekstverklaring toont dat de woordstam ‘diak’, waarvan diakonia, diakonos en  het werkwoord diakoneō zijn afgeleid, een “vlottend” begrip zijn. Dit wil zeggen dat ze hun betekenis krijgen in de context waarin ze ter sprake komen. De stam ‘diak’ zelf wijst op woorden als vertegenwoordiging, bemiddeling, zending, dienst, verzorging. In de klassieke Griekse literatuur is de diakonos een soort van ‘verbindingspersoon’ tussen de opdrachtgever en de bestemmeling. De betekenis van vertegenwoordiging of mandatering en verbinding speelt ook mee in het gebruikt van het woord in het Nieuwe Testament.

Dienst van de Tafel en van het Woord

Handelingen 6, 1 – 7 vertelt hoe door het stijgend aantal volgelingen ‘gemor’ ontstaat tussen twee groepen in de christelijke gemeenschap van Jeruzalem: de hellenisten en de Hebreeën. De eerste groep voelt zich achtergesteld. De ondersteuning en zorg voor weduwen is een pijler in de joodse leefwijze. Het is dus ook een belangrijke kwestie in de nieuwe, christelijke beweging. Dat leidt tot een verduidelijking over de opdracht van de apostelen en tot het volgende besluit: “Zie daarom uit, broeders, naar zeven personen uit jullie midden, die goed bekend staan, vol van de Geest en van wijsheid. Hen zullen wij dan met deze taak belasten, terwijl wij ons blijven toeleggen op het gebed en de bediening van het woord.”

Het gaat hier niet om twee verschillende dingen. De twee diensten zijn beide fundamenteel ‘diakonia’. Het woord verwijst naar een grondhouding, die op alle terreinen wordt beleefd. Lucas spreekt dan ook van de twaalf voor de ‘diakonia van het Woord’ en van de zeven voor de  ‘diakonia van de Tafel’. Vervolgens stelt Lucas deze even voor. Uit het verhaal van Stefanus en Filippus blijkt ook dat ze handelen zoals de apostelen: ze verrichten wonderen, prediken het Woord en worden vervolgd. De zeven nieuwe medewerkers handelen zoals de twaalf en uiteindelijk als Jezus. Opvallend is hoe Lucas de arrestatie en dood van Stefanus beschrijft in sterke parallel met het levenseinde van Jezus. 

De ‘dienst van de tafel’ wordt niet als dusdanig vernoemd. Lucas schrijft: “Hij zei hun: ‘Bij de heidenen spelen koningen de baas, bij hen laten machthebbers zich weldoener noemen. Bij jullie moet dat niet zo zijn. De grootste van jullie moet de minste worden, en de leider de dienaar [letterlijk: degene die dient, diakonōn]. Want wie is het belangrijkst? Die aan tafel ligt, of die bedient [diakonōn]? Die aan tafel ligt toch zeker! Maar Ik ben in jullie midden als dienaar [diakonōn].” (Lc. 22, 24-27)

In het begin van Handelingen (Hnd 1,15-17.23-26), waar na het vertrek van Judas opnieuw een twaalfde apostel wordt aangeduid, wordt naar de taak, opdracht en zending van de apostelen verwezen met het woord ‘diakonia’: “In die dagen stond Petrus op te midden van de broeders – er was een groep van honderdtwintig personen – en hij zei: ‘Broeders! Het Schriftwoord moest in vervulling gaan, dat de heilige Geest bij monde van David tevoren heeft gesproken met het oog op Judas, de gids van hen die Jezus arresteerden. Immers, hij werd tot onze kring gerekend en had deel aan onze taak [diakonia].’ […] Ze stelden er twee voor: Jozef Barsabbas, bijgenaamd Justus, en Mattias. Ze spraken dit gebed uit: ‘Heer, U die het hart van alle mensen kent, wijs aan wie van deze twee U hebt uitgekozen om in ons apostolisch werk [diakonia] de plaats in te nemen die Judas heeft verlaten om zijn eigen weg te gaan. Daarop lieten ze hen loten, en het lot viel op Mattias, en zo werd hij aan de elf apostelen toegevoegd.”

Ook Paulus gebruikt in Handelingen (Hnd 20, 23-24) het woord ‘diakonia’ om het werk van zijn getuigenis aan te duiden’:: “Welnu, thans ben ik, gebonden door de Geest, op weg naar Jeruzalem, zonder te weten wat mij daar zal overkomen; alleen verzekert de heilige Geest mij van stad tot stad dat mij boeien en ellende te wachten staan. Maar aan mijn leven hecht ik voor mijzelf niet de minste waarde, als ik mijn loopbaan [diakonia] maar kan vervullen die ik van de Heer Jezus ontvangen heb: de verkondiging van de goede boodschap van Gods genade.” Ook wordt verwezen naar ‘diakonoi ‘van Paulus, een soort medewerkers, bemiddelaars, dienaars. De vertaling ‘helpers’ is wat ongelukkig, want in het Griekse origineel staat ‘diakonountōn’: zij die diakonia doen: “Na deze gebeurtenissen vatte Paulus het plan op om via Macedonië en Achaje naar Jeruzalem te reizen. ‘Als ik daar geweest ben’, zei hij, ‘moet ik ook Rome zien.’ Hij stuurde twee van zijn diakonoi , Timoteüs en Erastus, vooruit naar Macedonië en bleef zelf nog enige tijd in Asia.” (Hnd 19,21-22)

Tot slot verdient het bezoek van Jezus bij Marta en Maria uit het Lucasevangelie vermelding. Het volgt meteen na de parabel van de Barmhartige Samaritaan. Lc 10,38-42: “Op hun reis ging Hij een dorp in. Een vrouw, Marta genaamd, ontving Hem. Zij had een zuster die Maria heette. Die kwam aan de voeten van de Heer zitten en luisterde naar zijn woorden. Marta had het heel druk met bedienen [diakoneō]. Ze ging naar Jezus toe en vroeg: ‘Heer, laat het U koud dat mijn zuster mij alleen laat bedienen? Zeg haar dat ze mij komt helpen.’ De Heer gaf haar ten antwoord: ‘Marta, Marta, je maakt je bezorgd en druk over van alles, maar slechts één ding is nodig. Maria heeft het beste deel gekozen en dat zal haar niet worden ontnomen.” 

‘Aan de voeten zitten van’ iemand is een uitdrukking voor leren van iemand. Terwijl Maria van Jezus wil leren, is Marta bezig met diakoneō. Het werkwoord lijkt hier te wijzen op het dienen, bedienen. Misschien is diakoneō nog breder: handelen en doen. Denk daarbij aan de klemtoon op ‘doen’ op het einde van de parabel van de Barmhartige Samaritaan, 10,37: “Doe dan voortaan net als hij”.

Het spanningsveld tussen diakonia van de tafel en diakonia van het Woord wordt in zekere zin in het evangelie al ingebouwd. In Hnd 6,1-7 wordt het heropgenomen, uitgediept én samengehouden.

Meer weten

Dit artikel is gebaseerd op het webinar, gehouden in 2021, in het kader van het project Handelingen van het bisdom Handelingen. In een reeks van 12 woorden uit dit Bijbelboek, die werden toegelicht, kwam ‘Diakonia’ aan bod. Het volledige webinar met David Godecharle en Jean Bastiaens kan je via youtube herbekijken: https://www.youtube.com/watch?v=px8dtnaCkfU  (Laatst geraadpleegd op 08/07/2026)

David Godecharle schreef een uitgebreidere inhoudelijke fiche over ‘diakonia’. Die kan je hier downloaden. Klik hier. 

B.J. Koet. Exegetische kanttekeningen over diakonia in het Nieuwe Testament - Leren of doen?, in H. CRIJNS, E. HOGEMA e.a. (red.), Diaconie in beweging. Handboek Diaconiewetenschap, Kok, Kampen, 2011, p. 69-96.