Over de daken van het Sint-Annakwartier in Brugge weerklinken sinds kort nieuwe melodieën. Na meer dan dertig jaar werd het repertoire van het klokkenspel van het Grootseminarie volledig vernieuwd. De intentie was er al langer, maar het updaten vereiste gespecialiseerde knowhow en de nodige tijd.
Brugs erebeiaardier Frank Deleu was de geknipte man om dit titanenwerk op zich te nemen. Stefaan Franco, Bisschoppelijk gedelegeerde bevoegd voor liturgie, sacramenten en het permanent diaconaat, en Frank Deleu geven een woordje uitleg.
Wat was de aanleiding om het repertoire van de beiaard te vernieuwen?
Net zoals alle grote abdijen had ook de Duinenabdij een beiaardtoren. Sinds de vestiging van de monnikengemeenschap in Brugge in 1627 - volgend jaar precies vierhonderd jaar geleden - weerklinkt van daaruit klokkenmuziek over dit stadsgedeelte. Het klokkenspel van het Grootseminarie zet de kerkelijke traditie van de Duinenabdij verder. Die context is dus anders dan die van het klokkenspel in het Belfort aan de Markt van Brugge, waar je ten volle kunt genieten van de indrukwekkende stadsbeiaard: een profaan instrument in een profane omgeving. Het nieuwgekozen repertoire doet meer recht aan de eigen context en de specifieke omgeving van de seminariebeiaard.
Wat waren de oude liederen?
Het oude repertoire omvatte een beperkt aantal stukken dat gelinkt was aan het kerkelijke jaar zoals kerstliederen, Marialiederen of melodieën voor de passie- en paastijd. Daarnaast waren het vooral melodieën met een ‘profaan’ karakter, min of meer geënt op de seizoenen zoals ‘De boerkens smelten van vreugde en plezier’ of ‘Heer Halewijn zong een liedekijn’ of ‘Loze vissertje’. Dat zijn op zich mooie stukken, maar zonder veel connectie met de eigenheid van het domein.
Welke nieuwe liederen zijn gekozen en waarom?
Kom vooral zelf luisteren! Voorop stond de keuze om met het nieuwe repertoire de eigenheid van de site, zowel in haar historisch karakter (de Duinenabdij) als haar actuele werking, namelijk het Grootseminarie als huis van de Kerk, uit te dragen. Vandaar de voorkeur om te putten uit de eeuwenoude schat van de liturgische kerkmuziek, waartussen echte parels zitten waarvan vele ook in het collectieve geheugen sluimeren. Ordening en structuur vonden we in de dynamiek van het kerkelijke jaar. Verder was het ook een uitdrukkelijke keuze om meer afwisseling te hebben, zodat eenzelfde programma gemiddeld niet langer dan een maand te horen is. Er is een feestprogramma voor bijvoorbeeld het patroonsfeest van het bisdom of het Grootseminarie en er zijn rouwklokken om belangrijke, droevige gebeurtenissen te melden aan de stad.
Wanneer kan je de beiaard horen?
De speeluren zijn afgestemd op die van de Halletorenbeiaard, die speelt namelijk van 9 uur ‘s morgens tot 20 uur ‘s avonds. Om het kwartier klinkt een muziekstukje dat 15 tot 20 seconden duurt. Op het uur klinkt een langere melodie van ongeveer 45 seconden waarna de uurslag volgt. Om 9.05, 12.05 en 19.05 uur weerklinkt ook de Angelusklok. Dit is een eeuwenoude traditie waarin een klok drie keer drie slagen geeft met tussenin de tijd om een Weesgegroet te bidden. Het begeleidende Angelusgebed herinnert aan de boodschap van de engel Gabriël aan Maria en de menswording van Jezus. Voor de rest: luister goed, want het repertoire wijzigt zodra een nieuwe periode in het kerkelijke jaar start. Er is een rijke keuze, want Frank Deleu heeft maar liefst 44 melodieën gearrangeerd en ingespeeld.
Hoe moeten we ons de vervanging van het repertoire op de beiaard concreet voorstellen?
Eigenlijk mogen we hier niet over een beiaard spreken, want een beiaard telt minstens 23 klokken die met een stokkenklavier worden bespeeld. De seminariebeiaard telt slechts vijftien klokken en er is geen stokkenklavier. Het is dus een automatisch klokkenspel en geen beiaard in de strikte zin van het woord, wat het repertoire vervangen wel gemakkelijker maakt. Na de selectie van de stukken heeft Frank Deleu de melodieën bewerkt voor dit klokkenspel en digitaal ingespeeld. Via internet werden deze bestanden ingeladen in de automatische besturing.
Vroeger ging het er heel anders aan toe. Dat weten we aangezien er in de beiaardtoren vierhonderd jaar aan erfgoed aanwezig is. Zo is de oude speeltrommel uit 1637 bewaard gebleven. Deze trommel is de oudst bekende in-een-stuk-gegoten speeltrommel van de Lage Landen, meer dan een eeuw ouder dan de speeltrommel van de Halletorenbeiaard. Op deze trommel bracht de beiaardier pinnen aan die op het juiste moment de klepels aantrokken. Een arbeidsintensief werk! De laatste ‘versteek’ is nog aanwezig zodat - in theorie althans - gereconstrueerd zou kunnen worden wat het laatst weerklonk op de eerste beiaard.
Als de beiaard één boodschap aan de buurt zou kunnen meegeven met zijn nieuwe repertoire, welke zou dat dan zijn?
Als je dit klokkenspel hoort, dan sta je in een omgeving met een belangrijke historische betekenis. Van oudsher geeft de beiaard regelmaat en tijdsperiodes aan die uitnodigen tot een goede balans in het leven: arbeid en ontspanning, bidden en werken, tijd voor God en tijd voor de mensen. Naast een goede innerlijke balans draagt onze beiaard ook een boodschap uit van vrede, verdraagzaamheid, verbinding en verdieping. Een van de nieuwe programma’s focust daar expliciet op.
Deze repertoirevernieuwing doet ons verder dromen. Misschien dient zich ooit de kans aan om de historische situatie helemaal te herstellen en te werken aan een kleine beiaard zoals de beiaard die in de zeventiende eeuw in de toren hing. Onlangs nog werd in de Parkabdij (Leuven) een nieuwe beiaard geïnstalleerd om opnieuw aan te sluiten bij de historische situatie. De oude speeltrommel hebben we alvast. Hoop doet leven!
