Verslag internationaal catechistencongres Rome 2022

Videoverslag van de delegatie uit bisdom Antwerpen

Op YouTube vind je een videoverslag door de delegatie uit bisdom Antwerpen, onder leiding van priester Bart Paepen, bisschoppelijk gedelegeerde voor evangelisatie en nieuwe media, voor catechese en voor liturgie. 

Dag 3 – Zaterdag 10 september 2022

Na een verkwikkende nachtrust schuiven we om 7u.00 aan voor een uitgebreid ontbijtbuffet. Het moet gezegd: naar Italiaanse normen is het een uitgebreid ontbijt. En eigenlijk is dit een goede plaats om met lof te zwaaien voor onze gastheren en -dames van het gastenverblijf van de Broeders van de Christelijke Scholen; we zijn in alle opzichten erg tevreden over de ontvangst en de accommodatie. Na het ontbijt haasten we ons naar de metro, want de eerste lezing begint om 9u.00. In en rond de Paulus VI-zaal heerst meer opwinding en bedrijvigheid dan de voorbije dagen: vandaag komt immers de paus!

De lezing van Dr. Donna Lynn Orsuto handelt over Joyful Messengers of Challenging Proposals. De onderzoeksvraag van haar bijdrage luidt: ‘wat is de plaats van heiligheid in catechese?’. Heiligheid gaat over hoe een christen leeft; catechese heeft, met andere woorden, tot doel om mensen te doen groeien in gehoorzaamheid aan het evangelie als manier van leven. Catechisten -en bij uitbreiding de Kerk- zijn geen rechters, maar hoeders van de goedheid en het schone. De enige bestaansgrond van de christen is de gekruisigde Christus: hier komt een overvloed aan leven en liefde uit voort. In zijn De catechizandis rudibus schrijft de H. Augustinus aan Deogratias, een diaken in Carthago die wat in de knoop zit met de catechetische methode, dat catechese niet gaat over strategieën, maar over de boodschapper die met vreugde het evangelie verkondigt. Een catechist mag niet enkel spreken over heiligheid, maar moet zichzelf bekeren opdat zij of hij blijde boodschappers van het evangelie zouden zijn. 

“Moesten de evangeliën nu verloren gegaan zijn, dan zou de Blijde Boodschap herschreven moeten kunnen worden op basis van het leven van christenen”.

De bron van de christelijke vreugde is de wetenschap dat wij bemind worden door Jezus Christus zelf. En hoe kunnen catechisten zich nu oefenen in het groeien in deze christelijke vreugde? Dr. Orsuto geeft 5 tips: 1) groeien in kennis over God en over de eigen persoon, 2) deelname aan het sacramentele leven van de Kerk, 3) lectuur van de Schrift en de kerkelijke leer, 4) oefenen in nederigheid, humor en eerlijkheid en 5) het nastreven van een eenvoudig leven. Daarnaast dient onze catechese ook gericht te zijn op de volgende -uitdagende- wegwijzers: 1) ken je publiek (luister met de oren van je hart naar de mensen), 2) deel mee in woord en daad dat iedereen geliefd is door Christus, 3) geef mee dat je als christen nooit alleen bent, maar omringd wordt door de gemeenschap van de heiligen en 4) laat zien dat het christelijk leven geënt op de zaligsprekingen prachtig is. 

Na de lezing van Dr. Orsuto worden drie catechetische praktijken voorgesteld: een pelgrimstocht, de catechetische praktijk in Congo en een digitaal project. Zuster Carolina Blazquez Casado, OSA, getuigt over het werk van haar gemeenschap op de Camino of pelgrimstocht naar Santiago de Compostella. Zij en haar medezusters ontmoeten dagelijks mensen die omwille van existentiële redenen hun (t)huis achter zich laten en optrekken naar Compostella. Ze spreekt over de pelgrimstocht als een weg van vergeving en heling: vele mensen -voordien ongelovig of onverschillig- ervaren de barmhartigheid van God en de vriendschap van Jezus in ontmoeting, (zelf-)confrontatie, gebed, zang,… Elke pelgrim wordt ook door de zustergemeenschap gezegend om de tocht verder te gaan. Mgr. Jean-Bertin Nadonye Ndongo, OFMCap, illustreert de werking van het diocesaan pastoraal centrum in het Bisdom Lolo (Congo). In Congo zijn er twee soorten van catechisten en catecheten: de catechist is iemand die uitgebreid opgeleid is (gedurende vier jaar) en ofwel een naaste medewerker van de pastoor is ofwel hoofd van een (afgelegen) gemeenschap. Zij en hun families leven gedurende de tijd van de opleiding in het diocesaan centrum en elk krijgt er opleiding en scholing. Catecheten zijn vrijwilligers die actief zijn in, bijvoorbeeld, de sacramentscatechese. Dit onderscheid -bij ons noemt iedereen zich immers catechist- kan een belangrijke sleutel zijn om ook in onze bisdommen aan de slag te gaan met Antiquum ministerium. Het digitale evangelisatieproject Real + True beoogt het digitaal beschikbaar stellen van de catechismus. 

We naderen 11u.00; nu kan de Heilige Vader elk moment toekomen in het auditorium. Mgr. Salvatore - Rino - Fisichella maakt van het wachten gebruik om enkele concluderende gedachten aan ons mee te geven. Als Kerk hebben wij, aldus Mgr. Fisichella, de plicht om elke christen te doen groeien in een grotere navolging van Christus. Hij benadrukt dat catechese niet beperkt mag blijven tot de voorbereiding op de sacramenten. De vrijheid in Christus dient centraal te staan in de christelijke verkondiging: vrijheid betekent het loslaten van al wat ons tot slaaf maakt. Ook het geweten moet gevormd worden: de zaligsprekingen dienen als leidraad voor het ware christelijke leven. Catechisten dienen in de eerste plaats te getuigen: hun getuigenis bevrijdt mensen, vormt het geweten en brengt hen op deze wijze tot nieuw leven in Christus. Paulus’ Brief aan de Galaten dient als een inspiratiebron om dat nieuwe leven verder op het spoor te komen. De bestaansgrond van een christen is niet de kennis, maar de ervaring van onophoudelijk bemind te worden door God: diligor ergo sum. Een catechist dient voortdurend gevormd te worden (in de betekenis van: bijgeschoold); hier maakt Mgr. Fisichella de overgang naar de organisatie van het Heilig Jaar in 2025 en de voorbereiding. De paus vraagt om het Tweede Vaticaans Concilie te herontdekken en nodigt ons uit om de vier grote constituties opnieuw te lezen en bestuderen. Alle catechisten weten dus wat gedaan het komende jaar!

En dan is het grote moment daar: de komst van Paus Franciscus! Ofschoon de Heilige Vader duidelijk hinder ondervindt van vele fysieke ongemakken, spreekt hij ons op een enthousiasmerende en aanvurende wijze toe. Hij bedankt alle catechisten voor hun dienstwerk in onze Kerk en moedigt ons aan om niet op te houden de liefde van Christus te verkondigen. Catechese, zo benadrukt de paus, gaat niet over lessen, maar over de ervaring van Gods liefde. Iedereen is op een of andere wijze catechist door getuigenis af te leggen van hoe zij of hij die liefde reeds ervaren heeft en hier zijn/haar christelijke leven op voortbouwt. Paus Franciscus benadrukt het belang van de weg: het christelijk leven is een weg die slechts voleindiging vindt bij God. Wij zijn allen geroepen om op onze levensweg te groeien in liefde voor God en voor de anderen. Daarnaast is de weg ook een ontmoetingsplaats: wanneer we andere mensen ontmoeten, kunnen we getuigenis afleggen van Gods liefde die we zelf ervaren hebben. Paus Franciscus benadrukt het belang van goede catechisten: zij maken een wezenlijk verschil op de geloofsweg van anderen. Hier brengt hij hulde aan de catechisten die hijzelf gekend heeft als kind en als jongeman: hun getuigenis, levenswijze en omgaan met mensen hebben op onze paus een blijvende indruk nagelaten die ervoor gezorgd heeft dat hij bepaalde levenskeuzes heeft gemaakt. De Heilige Vader dankt nogmaals alle catechisten voor hun inzet en vraagt, op zijn beurt, ons gebed voor hem opdat hij het Petrusambt zo goed als mogelijk zou kunnen blijven uitoefenen. 

De komst van de paus betekent het einde van dit congres. Maar gesterkt door de vele indrukken, referaten, ontmoetingen, enz. gaat onze weg nu verder opdat we getuigenis zouden afleggen van nieuw leven in Christus in onze parochies, buurten en gans het bisdom!

(Dank voor het verslag aan Anton De Preter, stafmedewerker voor liturgie en catechese in bisdom Antwerpen)
 

Dag 2 - Vrijdag 9 september 2022

Een korte maar vredige nacht bracht hernieuwde kracht en energie voor de tweede congresdag. We moesten vroeg bij de veiligheidscontrole van Vaticaanstad zijn, aangezien om 8u de eucharistieviering in de Sint-Pietersbasiliek begon, aan de cathedra Petri. De prachtige liturgie werd voorgegaan door Mgr. Fisichella, samen met 27 bisschoppen, honderden priesters en diaken, en meer dan duizend catechisten. Het ons beloofde ontbijt nam wat tijd in beslag - wat wil je als duizend mensen graag op hetzelfde moment een koffie wensen? We lieten het niet aan ons hart komen - de ware vreugde, zoals Franciscus van Assisi zei. Om 10u kon moderator mgr. Franz Tebartz-Van Elst, de gedelegeerde voor catechese binnen het Dicasterie voor Evangelisatie, de debatten openen. In navolging van bisschop O'Toole tijdens de eerste congresdag, riep hij ons op om na te denken over wat wij goede ingrediënten en voedingsbestanddelen van catechese vinden. 

De eerste spreker, professor Cheaib, lid van het Dicasterie voor de Leken, het Gezin en het Leven, ging in op de verhouding tussen catechese en persoonlijke vrijheid en gewetensontwikkeling. In hoeverre zijn we 'gedetermineerd'? In hoeverre kan catechese ons vrij maken voor de vrijheid? Hij riep om in catechese vaak te laten weerklinken dat christenen zich bevrijd door God mogen weten, waarbij hij mooi verwees naar de woorden aan het begin van de 10 geboden "Ik ben de Heer, uw God, die u uit Egypte bevrijd heb". Het is vrijheid die ons tot kinderen van God maakt. Op een prachtige manier duidde hij op het onderscheid tussen schuld(gevoel) en zonde, waarbij het eerste tot het domein van psychologie behoort maar het andere gaat over onze verhouding met God. Op welke manier klinkt in onze catechese met iedereen, van jong tot oud, dat zonde ook een roeping is om, met de hulp van de Geest, de heling en heelheid van God te zoeken in de ontmoeting met Jezus Christus? Hoe nemen we mensen mee in de bevrijdende boodschap dat die roeping een geschenk is van de Heilige Geest? Hoe verkondigen wij de vreugde van ons geloof, namelijk dat de Liefde van God ons toegezegd werd en wordt in de ontmoeting met Jezus? 

Vervolgens ging kardinaal Czerny, prefect van het Dicasterie voor de Bevordering van de Integrale Menselijke Ontwikkeling, in op de manier waarop catechese kan bijdragen tot een sociale en kerkelijke vernieuwing. Catechese moet gelovigen begeleiden in het verwelkomen van de werking van de Heilige Geest. Dat is primordiaal. Dat zal ons helpen om de cultuur en context goed te begrijpen, zoals de paus ons oproept. Dan wordt onze houding er een van luisterbereidheid, van luisteren en kijken voor spreken. Dan begrijpen we dat we in deze tijd fundamentalisme moeten tegengaan door vooral ook de essentie van onze vreugdevolle christelijke boodschap te verkondigen: hou van God en hou van je naaste. Gemeenschapsopbouw komt altijd op de eerste plaats: in die liefdevolle gemeenschap vanuit Gods Liefde groeit naastenliefde, naar de periferie, gevoed door en uitlopend in liturgie en evangelisatie. Het is de gemeenschap die evangeliseert en ons hierbij op weg neemt, alle andere mensen oproepend om die weg ook te gaan. Iedereen in de gemeenschap heeft hierbij zijn of haar rol, ook armen en daklozen, want zij kennen het leven goed. 

Ten slotte sprak E.H. professor Coelho uit Brazilië tijdens een uitvoerige lezing over de verhouding tussen de 10 geboden en de zaligsprekingen. Hoe wordt de weg die we in catechese met alle mensen gaan gevoed door beide? Hoe kunnen we zelf en hoe leren we anderen onderscheiden in wat de best mogelijke beslissing en handeling is? Hoe onderscheiden we best elke dag hoe we het best mogelijke deden? Zo groeien we in wijsheid en helpen we anderen stap voor stap meer op weg naar het mysterie. Zo worden we 'mystagogen', waarbij we anderen meenemen in het begrip van Gods geduld met ons en hen. Hoe laten we hen voelen dat God spreekt in de natuurwet diep in ons hart? Hoe helpen we hen het Rijk Gods binnengaan, in de vreugde van kind van God te zijn? Want de wet van de liefde is ook de wet van het leven, waarbij we anderen en onszelf steeds beter leren dat het mogelijk is om de harde tijden van het leven te leven onder de liefdevolle blik van God, ons aller Vader. Elke gedoopte persoon is tot deze heiligheid en nieuw leven geroepen, om ook aan anderen hiervan getuigenis af te leggen. 

Na een verkwikkende middagpauze vol uitwisseling en ontmoeting kregen we een geheel andere visie op catechese voorgeschoteld, namelijk catechese via kunst, meer bepaald de dans. De Italiaanse zuster Anna Nobili stichtte de organisatie Holy Dance, waarbij ze met kinderen en jongeren via dans op weg gaat in verhalen, geloof en de verhouding met de context. De congresdeelnemers en ook Mgr. Fisichella konden het zeker smaken. 

Ten slotte werd de congresdag afgesloten met gespreksgroepen in verschillende talen. Het duurde even voor iedereen de juiste plek voor zijn of haar taalgroep gevonden had – ook de organisatie kon er niet altijd goed aan uit. Dat strekt niet tot navolging. De inhoud van de verschillende taalgroepen – euthanasie, genderdiversiteit en de aanwezigheid van het christelijk geloof op stadspleinen - bood genoeg gespreksstof om ook de avond nog voldoende van inhoud te voorzien, en de verschillende aspecten van de workshops werden nog uitgebreid besproken. Missie geslaagd dus. 

Die avond brachten we door in ontmoeting en uitwisseling met alle Vlaamse deelnemers van dit congres: uit bisdom Brugge, bisdom Antwerpen, het aartsbisdom (vicariaat Mechelen en Vlaams-Brabant) en Missio. We deelden ook samen een maaltijd en namen dankbaar afscheid, maar niet voor lang: laten we het gesprek steeds meer voeren tussen catechisten van verschillende bisdommen. Deo gratias. 
 

Dag 1 - Donderdag 8 september 2022

Na een gesmaakte gidswandeling door de Eeuwige Stad en na het afhalen van de veiligheidsbadge om Vaticaanstad binnen te mogen, kregen we voor het eerst tijdens dit driedaagse congres de aula Paulus VI te zien - een prachtige congreslocatie. Aartsbisschop  Salvatore - Rino - Fisichella, pro-prefect van het Dicasterie voor Evangelisatie, heette de meer dan duizend catechisten en catecheseverantwoordelijken van harte welkom! Hij wees terecht op de grote internationale diversiteit. Mgr. Fisichella verwees naar het feit dat enkele elementen sinds het vorige congres (2018) voor een nieuwe context zorgen: de coronapandemie, het verschijnen van het nieuwe Directorium voor catechese (2020) en de publicatie in mei 2021 van het motu proprio Antiquum ministerium'over de lekendienst van catechist. 

Een inspirerend gebedsmoment schiep de goede atmosfeer voor de inleidende lezing van dezelfde Mgr. Rino Fisichella. Deze vertrok vanuit oude fresco's om in te gaan op de figuur van de catechist als een getuige van nieuw leven in Christus. Catechese, als onderdeel van en ten dienste van, de evangelisatie, moet volgens hem vertrekken van de vele pastorale opdrachten binnen een kerkgemeenschap en moet vooral een nieuwe levensstijl in Christus beogen - wat voor elke gelovige deel is van een permanent rijpingsproces. Het doopsel maakt de ontvangers ervan nieuw - ze worden geroepen om vrij te zijn, bevrijd door en in de Geest. Catechisten roepen anderen hierto op en leven hier zelf ook van. Ze initiëren anderen ook in deze manier van leven: catechese wordt opgeroepen om steeds catechumenaal te zijn (zie nr 65 van het Directorium voor Catechese). Ten slotte citeerde mgr. Fisichella nummer 9 van Lumen Gentium. Velen namen van de lezing krachtige elementen mee. 

Professor Pitta vertrok, in navolging van de vorige spreker, ook vanuit de brief aan de Galaten, die voor hem een funderende tekst is voor leven in Christus, waarvan catechisten mogen getuigen. Prof. Pitta benadrukte sterk de primauteit van de Heilige Geest en het verband tussen de Geest en het leven in Christus. Als we vrijgemaakt zijn, is dat voor de vrijheid, door de Liefde van God. De brief aan Filemon doet ons volgens hem stilstaan bij dat nieuw leven in Christus. Ten slotte is vrijmoedigheid voor hem een belangrijk thema. 

Als medeverantwoordelijke voor het synodaal proces in de wereldkerk, op weg naar de synode over synodaliteit in 2023, ging kardinaal Grech vervolgens uitgebreid in op de band tussen catechese en synodaliteit, waarbij catechese eens van synodaal perspectief bekeken kan worden.

Catechese is immers best een samenspel tussen vele actoren binnen een gemeenschap, en niet alleen van een paar experts. De hele gemeenschap is verantwoordelijk voor de voortdurende vorming van elk lid van die gemeenschap. Ook wordt elke gedoopte persoon op basis van dat doopsel geroepen om zich mee in te zetten in en voor de evangelisatie.

Kardinaal Grech drukte de hoop uit dat veel gelovigen de betekenis van hun eigen doopsel zouden herontdekken. Catechese kan op die manier stap voor stap uitgroeien tot een proces waarbij mensen ingeleid worden in de hele waaier van wat er in een geloofsgemeenschap leeft en beleefd wordt. Catechese is een taak van en voor de gemeenschap, en niet de individuele taak van enkelen, die soms geen band met de gemeenschap hebben. In het verleden, zelfs tot voor kort in sommige plekken, leidde catechese mensen op tot een passieve rol, terwijl catechese het omgekeerde moet beogen, namelijk gelovigen meenemen in en naar een actieve rol in de evangelisatie. Daarvoor moet steeds ook een onderscheiding plaatsvinden rond wat deze tijd van de Kerk vraagt en wat de Kerk zegt en doet in deze tijd en context. We zouden in de toekomst van kindsbeen af synodaliteit moeten aantreffen en beleven in de Kerk. 

Ten slotte eindigde de eerste congresdag met een lezing door bisschop O'Toole, over het charisma van de catechist en de lekendienst van de catechist. Het verschijnen van de motu proprio's over de lekendiensten van acoliet, lector en catechist bieden kansen om in de verschillende particuliere kerkprovincies een stabiele dienst door lekenmannen en lekenvrouwen in te stellen, met diepe wortels in het Nieuwe Testament. Hij wees op de tegelijk aanwezige centripetale en centrifugale krachten die bij deze dienst horen. Ten eerste wordt elke catechist geroepen zich te voeden aan de persoonlijke ontmoeting met Jezus Christus. Maar ten tweede wordt de catechist mee geroepen om naar buiten te treden, naar de periferie. Catechisten enten zich best op deze beide elementen, die met elkaar verbonden zijn. In sommige kerkcontexten betekent de dienst van de catechist iets anders dan elders - zo heb je het type van de catechist in vele sinds lange tijd katholieke gebieden als een expert in gelovige educatieve werkingen, maar daarnaast kennen veel kerkprovincies catechisten die in en met elk pastoraal domein verbonden zijn. De lekendienst van de catechist zou slechts na een lange en stevige vorming aan iemand geschonken mogen worden. In deze nieuwe apostolische missietijd, weg van de situatie van de christenheid waar we lang in leefden, kan het niet anders dan dat we telkens opnieuw mannen en vrouwen nodig hebben om een actieve rol op te nemen in de evangelisatie. Dat verandert het beeld op wat overal ergvaak gebeurt, dat vele honderden gezinnen en hun kind een sacramentenwerking doorlopen, maar dat erg weinigen van hen een bekering doormaken en missionaire leerlingen worden. De vraag voor de toekomst is hoe we leerling-missionarissen opleiden.