Honderdtal kerken overgenomen door andere christelijke gemeenschappen [Dossier kerkenbeleidsplannen]

Herbestemming of medegebruik door andere christelijke confessies behoren bij de best gelukte ingrepen van de kerkenbeleidsplannen. De nieuwe gebruikers zijn meestal zeer tevreden, de oude opgelucht dat hun kerk een religieuze functie blijft behouden.

Tot op heden zouden 96 parochiekerken in medegebruik of in geheel overgenomen zijn door een andere christelijke gemeenschap. Al sinds mensenheugenis zijn er de katholieken van buitenlandse herkomst (Polen, Congolezen, Engelstalige Afrikanen, Italianen …) die vaak een parochiekerk mee gebruiken. Soms is de migrantengemeenschap vele malen groter dan de ‘autochtone’ parochie. Maar ook in deze gevallen vormen goede afspraken, contracten en de juiste overdrachtsformules een uitdaging en soms een last.

Orthodoxe gemeenschappen blijken de voorbije jaren ‘goed bediend’. Omdat de Belgische bisschoppen een goede band hebben met de orthodoxe metropoliet Athenagoras lopen de overdrachten over het algemeen goed. De voorbije jaren waren de Roemenen en de Oekraïners de grootste inkomende groepen, en velen van hen zijn orthodox. De vragen van de diverse orthodoxe en oosterse christenen (Georgiërs, Roemenen, Serviërs, Armeniërs) worden beantwoord. Er zijn geen nevenbestemmingen bekend naar een andere godsdienst. Een islamitische gebedsplaats inrichten in een kerk blijft taboe.

Medegebruik en herbestemming gebeurt ook buiten de grote steden. Enkele voorbeelden.

• In Tisselt (Willebroek) komt de parochiekerk in medegebruik met de Russisch-orthodoxen.

• De Sint-Martinuskerk in Hasselt wordt momenteel nog gebruikt als parochiekerk. Elke tweede zondag van de maand is er een eucharistieviering, maar sinds november 2014 is er een wekelijks medegebruik door de erkende Grieks-Orthodoxe parochie Drie Hiërarchen. Zij zijn gehuisvest in de vroegere winterkapel.

• De Rozenkranskerk in Wilrijk kwam geheel in handen van een Roemeens-orthodoxe kerkfabriek. De parochie hield op te bestaan.

• In Turnhout voorziet het kerkenbeleidsplan de Heilig-Hartkerk, het grootste kerkgebouw van de stad, in erfpacht te geven aan de Roemeens-orthodoxen.

Over het algemeen willen de bisschoppen een partner die lid is van de Wereldraad der Kerken, maar ook dat wordt steeds ruimer begrepen. Steeds meer evangelische groepen kunnen en mogen nu ook een katholiek kerkgebouw gebruiken. Overdrachten zijn ons nog niet bekend. De Antwerp Christian Fellowship gebruikt Pius X Wilrijk. Hun zondagsviering is om halftwee. De druk bijgewoonde vieringen zijn in het Engels. De hippe Go! Church, een van oorsprong Afrikaanse neopentecostale beweging, gebruikt op zondagnamiddag een parochiekerk in Merksem. Ze verzamelen wekelijks honderden jonge mensen in hun diensten. Deze groepen groeien en godsdienstsociologen verwachten hun verdere doorbraak in West-Europa.

Wat is de Koptische Kerk?

• De Koptisch-Orthodoxe Kerk (Kerk van Alexandrië) is een van de oriëntaals-orthodoxe Kerken. Ze is de belangrijkste christelijke kerk van Egypte, met zetel in Caïro. De hoogste schattingen gaan uit van tussen de 12 en 18 miljoen gelovigen wereldwijd.

• Het woord ‘Kopt’ betekent ‘Egyptenaar’. Het Koptisch is een taal die is ontstaan uit het Egyptisch en het Grieks. De liturgie omvat verschillende rituelen met een diepe spirituele betekenis. Zo staat het wierookvat symbool voor Maria: zoals het wierookvat gloeiende kolen draagt, zo droeg Maria Jezus. De drie kettingen van het wierookvat verwijzen naar de Drie-eenheid.

• Sinds de jaren 1970 vestigen Kopten zich in West-Europa. De eerste Koptisch-Orthodoxe kerken in ons land werden opgericht in Antwerpen, daarna in Brugge en Hasselt. In Wallonië is er nog geen Koptische kerk, aangezien er weinig Egyptische Kopten wonen. In Nederland zijn er meerdere gemeenschappen.

• Wat kerkstructuur betreft, vertonen de Kopten gelijkenissen met de katholieke Kerk. Aan het hoofd van de kerk staat een paus, die in Caïro verblijft. Priesters leiden parochies, lokale geloofsgemeenschappen, die samen een bisdom vormen.

De Banneuxwijk in Hasselt werd vanaf de jaren 1950 ontwikkeld als een moderne tuinwijk om arbeiders (onder andere uit de nabijgelegen mijnstreek en lokale industrie) te huisvesten. In 1951 kreeg de wijk een eigen parochie, die er haar naam aan gaf, en in 1966 werd de doosvormige Onze-Lieve-Vrouw van Banneuxkerk ingewijd. Ze biedt plaats aan 680 gelovigen. Begin dit jaar werd de kerk overgedragen aan de Koptische gemeenschap.

Wim Somers is voorzitter van de kerkfabriek van de parochie Kiewit, waar de wijk nu bij hoort, en was voordien ook voorzitter van de kerkraad van de Banneuxkerk.

‘De eerste gesprekken van de Kopten met het bisdom over medegebruik van een kerk in Hasselt dateren van tien jaar geleden en toen dacht men al aan de Banneuxkerk’, vertelt Somers. ‘Toen was er nog activiteit in de katholieke parochie en het plan werd in stilte afgevoerd door parochie en kerkfabriek. Het Project-bureau Herbestemming kerken liet een omvangrijke studie uitvoeren over een aantal mogelijkheden, maar dat leidde tot niets. Het rapport lag in de kast, maar een oplossing drong zich op voor het grote gebouw. De reden? De uitgaven waren enorm, de belangstelling daalde – vijftig kerkgangers was veel –, de pastoor had zeven parochies, er was niet meer elke week eucharistie en er waren leningen die liepen. Financieel was het niet meer te verantwoorden.’

De Vlaamse bouwmeester suggereerde om de winterkapel te behouden en de kerkruimte resoluut te herbestemmen.

Wim Somers: ‘In oktober 2023 vroegen de Koptisch-orthodoxen opnieuw een kerkgebouw in Limburg aan het bisdom, dat suggereerde de Banneuxkerk in medegebruik te nemen. Ik nam vervolgens contact met hen op. Hun gelovigen wonen in Limburg, Vlaams-Brabant en Nederlands-Limburg. Het gaat om zo’n 150 gezinnen met een Egyptische achtergrond, die op veel plaatsen in de horeca actief zijn. In Zonhoven kwam ik in een van hun zaken. De gemeenschap wilde een iconenwand installeren en ook een keuken, want ze hebben een maaltijd na de liturgie.’

Kerkfabriek blijft eigenaar

De vraag was welke formule de beste oplossing kon zijn.

‘In 2024 startte een gesprek over herbestemming en op het niveau van de parochie rijpte het inzicht om te stoppen en de kerk volledig over te dragen. Dat leidde tot de laatste rooms-katholieke viering in november 2024. Er was toen nog geen definitief akkoord, maar voor ons was het duidelijk dat het eindigde. De eerste Koptisch-orthodoxe viering volgde in het voorjaar en toen werd er aan de buurtbewoners uitleg gegeven. Dat leidde tot aanvaarding. Met de kerkfabriek beslisten we uiteindelijk tot de formule van huurkoop, die in Nederland, waar er meer Koptische gemeenschappen zijn,  gebruikelijker is. Op dit ogenblik is de kerkfabriek Sint-Lambertus-Kiewit de juridische eigenaar. De Koptische gemeenschap betaalde een voorschot en betaalt gedurende twintig jaar af. Dan zijn zij de volledige eigenaar. Over de voorwaarden werd serieus onderhandeld. Het contract, grondig opgevolgd door een advocatenbureau, omvat twintig bladzijden. De toren, met daarop gsm-masten, blijft bijvoorbeeld tot de einddatum in volledige eigendom van de kerkfabriek.’

Professioneel niveau

Integreerden de katholieke wijkbewoners in de nieuwe, parochiale structuur?

‘Dat is een ander paar mouwen’, zegt Somers. ‘Er zal nog zeker tijd moeten overgaan en we moeten nog zien welke keuzes mensen maken bij eerste communies en vormsels. Er zijn veel vragen over de pastoraal de komende jaren. Zo staat er tegen 2031 in de pastorale eenheden nog een kerk te herbestemmen. Als kerkraad zijn wij ook maar vrijwilligers. Het hele proces vroeg een professioneel niveau. Zoveel vraagstukken overschrijden de draagkracht van de vrijwilligers.’

Reageer

Hoe kijk jij naar de toekomst van de kerkgebouwen? Heb jij ervaring met sluiting, herbestemming of gedeeld gebruik?  Wat kunnen we daaruit leren? Mail je reactie naar redactie@otheo.be