Van ‘The Lord of the Rings’ tot Picasso: 5 verwijzingen naar cultuur in paus Leo's encycliek

Een van de interessante  aspecten van pauselijke documenten zoals encyclieken, is de inspiratie die de paus put uit bronnen buiten de kerkelijke sfeer. Leo XIV verwijst in Magnifica Humanitas naar een aantal kunstenaars, filosofen, schrijvers en kunstwerken. 

1. The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien (1892-1973) 

De paus gebruikt een citaat uit het derde deel van de befaamde fantasycyclus, De terugkeer van de koning. In paragraaf 213 van de encycliek, komt – hoewel niet bij naam genoemd in het pauselijk document – ​​tovenaar Gandalf aan het woord: ‘Maar het is niet onze taak om de wereld door alle eeuwen heen te regeren, maar om in de jaren die ons toekomen te doen wat we kunnen om het kwaad uit te roeien op de velden die ons bekend zijn, zodat zij die na ons komen goede grond mogen vinden.’

Paus Leo ziet in deze passage uit het boek een goede beschrijving van de verantwoordelijkheid van de Kerk met betrekking tot de omgang met AI. ‘De beschaving van de liefde ontstaat niet uit één enkel, spectaculair gebaar, maar uit de som van kleine en volhardende daden van trouw, die dienen als een bolwerk tegen ontmenselijking’, aldus het document. ‘Daarom is het de moeite waard om even stil te staan ​​en na te denken over hoe wij, ieder in onze eigen sfeer, kunnen bijdragen aan de opbouw ervan.’

2.. De Negende Symfonie (1824) van Ludwig van Beethoven

Muziekstuk gecomponeerd toen de componist al volledig doof was. Beethoven gebruikte het gedicht Ode an die Freude (Lofdicht aan de vreugde) van Friedrich Schiller in de finale van de symfonie, een deel voor koor en orkest. Het bevat het beroemde vers: Alle Menschen werden Brüder. In 1985 werd het door de staatshoofden en regeringsleiders van de Europese Unie uitgekozen als officieel volkslied van de Europese Unie.

3. Guernica van Pablo Picasso

Het schilderij Guernica van de Spaanse kunstenaar Pablo Picasso uit 1937 is voor de paus ‘een aanklacht tegen ontmenselijking’. Het enorme schilderij, thans te zien in Madrid, toont het bombardement op de Baskische stad Guernica tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Het schilderij toont de chaos van een bombardement. We zien afgerukte ledematen, vlammen, een schreeuwende vrouw met een dode baby. In totaal staan er zes personen door elkaar (vier vrouwen, een man en een kind) en daarnaast een paard en een stier. Het geldt vandaag een van de meest iconische kunstwerken van de twintigste eeuw.

4. De zin van het bestaan van Viktor Frankl

Frankl (1905-1997)  was een Oostenrijkse arts en overlevende van vier nazi-concentratiekampen, waaronder Auschwitz en Dachau, tussen 1942 en 1945. Uit die extreme ervaring ontstond na de oorlog zijn boek De zin van het bestaan. Frankl betoogt daarin dat het leven, ondanks het lijden, de moeite waard blijft. 

5. Schindler's List van Steven Spielberg

De film Schindler's List (1993), geregisseerd door Steven Spielberg, is volgens de paus ‘een oproep om het verleden niet in de vergetelheid te laten raken’. De bekroonde film vertelt het verhaal van een Duitse industrieel die het leven redde van 1.100 Joden uit Polen en Tsjechoslowakije. Hij zette ze op de lijst van werknemers in zijn emailfabriek, die om die reden beschermd moesten worden en niet mochten gedeporteerd naar een vernietigingskamp. De film werd verboden in verscheidene islamitische landen.