Wat we vandaag nog kunnen leren van Hildegard van Bingen [Eeuwige influencers]

Hildegard van Bingen

• Werd geboren in 1098 als kind van een graaf
• op haar achtste werd zij aan het klooster van Disibodenberg ‘gegeven’
• in 1136 werd ze abdis van Disibodenberg
• rond 1150 sticht ze in Bingen een eigen klooster Rupertsberg
• ze overleed in 1179 op 81 jaar
• in 2012 verklaarde Benedictus XVI haar heilig

1. Leef in harmonie met de schepping

Hildegard van Bingen is een van de vier vrouwelijke kerkleraressen van de katholieke Kerk: een uitzonderlijke erkenning die haar blijvende betekenis onderstreept. Ze behoort tot de grote middeleeuwse denkers en mystici, naast figuren als Hadewijch, Catharina van Siena en Juliana van Norwich, maar ze was in haar eigen tijd bekender en invloedrijker dan die drie.

Voor een middeleeuwse vrouw is Hildegards leven opmerkelijk goed gedocumenteerd. Dat zegt veel over haar aanzien. Van haar zijn ongeveer 400 brieven bewaard gebleven: de omvangrijkste briefwisseling die we uit de middeleeuwen kennen.

Haar hoofdwerk, Scivias (Ken de wegen), is het eerste van drie visioenenboeken. Het bevat 26 visioenen waarin ze een spirituele en kosmologische samenhang van de schepping ontvouwt. Hildegard presenteert een holistisch wereldbeeld waarin alles met alles verbonden is: mens, natuur, kosmos en God. De schepping is in haar ogen harmonieus, maar de zondeval heeft chaos gebracht. Toch ziet zij de mens als een microkosmos, een weerspiegeling van het universum, die in staat is die harmonie te herstellen door opnieuw in overeenstemming met het goddelijke te leven.

Een kernbegrip in haar denken is viriditas, Latijn voor groenheid of levenskracht, een concept dat in al haar werken voorkomt. Voor Hildegard zijn dat de goddelijke levenskracht en liefde die het universum hebben geschapen, maar is die groenheid ook aanwezig in de mens en in de natuur. Viriditas omvat lichamelijke én geestelijke gezondheid, vruchtbaarheid, groei en genezing: de scheppende kracht van God zelf. Zoals zij het formuleerde: de ziel in het lichaam is als het sap in de boom.

Vandaag wordt Hildegard, net als Franciscus van Assisi, vaak omarmd door ecologische bewegingen. Toch gaat haar visie verder dan modern milieudenken: bij haar is er geen tegenstelling tussen God, mens en schepping. De mens heeft van God de opdracht gekregen zorg te dragen voor de aarde;  niet op een vernietigende, maar op een zorgende manier.

2. Zing in harmonie met het goddelijke

Hildegard van Bingen geldt als de belangrijkste vrouwelijke componist van de middeleeuwen en de eerste bekende vrouwelijke componist in de westerse muziekgeschiedenis. Ze is een toonaangevende vertegenwoordiger van de religieuze muziek van de hoge middeleeuwen en een zeldzame stem die zowel tekst als muziek zelf heeft geschreven.

Van Hildegard zijn bijna tachtig liturgische gezangen bewaard gebleven, bestemd voor gebruik binnen de kloostergemeenschap. Een van de belangrijkste bronnen is de zogenoemde Dendermondse codex, die het werk Symphonia harmoniae caelestium revelationum (De symfonie van de harmonie van hemelse openbaringen) bevat. Dat handschrift werd rond 1175 vervaardigd in het scriptorium van Rupertsberg en door Hildegard geschonken aan de monniken van Villers. Via hen kwam het terecht in de abdij van Dendermonde, die het waardevolle manuscript in 2017 in bewaring gaf aan de Maurits Sabbebibliotheek van de KU Leuven.

Een ander uitzonderlijk werk is het Ordo Virtutum (Reidans der deugden), een volledig gezongen moraalspel – in wezen een vroeg voorbeeld van muziektheater – dat waarschijnlijk werd uitgevoerd bij de intrede van nieuwe novicen in Rupertsberg. Alle rollen worden gezongen door vrouwen; alleen de duivel heeft geen muzikale stem. Zijn geroep en gebrul symboliseren de disharmonie.

Hildegard dacht diep na over de aard van muziek zelf. In haar visie moest de muzikaliteit van de menselijke ziel resoneren met de hemelse harmonie: de goddelijke orde die in de klanken van de schepping doorklinkt. In haar werk verenigt zij theologie, poëzie en muziek tot één spirituele ervaring die tot vandaag blijft inspireren.

3. Spreek met moed en overtuiging

Hildegard was geen feministe in de moderne zin van het woord. Ze dacht en leefde binnen de middeleeuwse verhoudingen tussen man en vrouw, maar wist die grenzen tegelijk te overschrijden. In haar geschriften vergelijkt ze zichzelf met de mannelijke profeten uit de Bijbel, en ze schrijft dat vrouwen ‘sterk en moedig’ moeten zijn om de Kerk te hervormen.

Ondanks haar kloosterleven groeide Hildegard uit tot een van de invloedrijkste figuren van haar tijd. Ze onderhield correspondentie met pausen, keizers en invloedrijke geestelijken zoals Bernardus van Clairvaux. Haar gezag was zo groot dat ze geestelijke raad gaf aan mannen, een vrijwel ongekende positie voor een vrouw in de twaalfde eeuw.

Op pauselijke toestemming mocht Hildegard bovendien publiek preken, iets wat voor vrouwen toen volstrekt uitzonderlijk was. Ze trad op in verschillende steden in Duitsland, waar ze in klassieke preekstijl opriep tot hervorming van de clerus en waarschuwde tegen ketterse stromingen zoals het katharisme, dat een dualistisch gods- en wereldbeeld aanhing.

Hildegard was een vrouw van vele talenten: theologe, mystica, componiste, natuuronderzoekster en schrijfster. Ze ontwikkelde zelfs een eigen kunsttaal, de Lingua Ignota, en schreef opmerkelijk open over het menselijk lichaam. In haar medische werken beschreef ze de bevruchting en die tekst wordt vaak omschreven als de eerste beschrijving in het Westen van het vrouwelijk orgasme. Tegelijk bleef de maagdelijkheid voor haar een hoog ideaal.

Vandaag is Hildegard van Bingen uitgegroeid tot een van de bekendste figuren van de middeleeuwen, bij het grote publiek misschien zelfs bekender dan haar tijdgenoot Bernardus van Clairvaux. Haar leven getuigt van uitzonderlijke intellectuele kracht, spirituele diepgang en een zelfstandigheid die haar met recht een protofeministische pionier maakt.

4 dingen die je hier en nu kan doen

1. Leef vanuit de kern van je bestaan: ‘Liefde en Wijsheid’. Maak Liefde tot het centrum van je bestaan en niet je ‘ik-zuchtigheid’. Leef van binnen naar buiten.
2. Ontwikkel je talenten en creativiteit  en stel ze ten dienste van het grotere geheel. Je bereikt dat door een evenwichtige levensstijl, gekenmerkt door eenvoud, respect, schoonheid, harmonie, vrede, geduld, matigheid, gebed en verinnerlijking, lectio divina en inspiratie vanuit de psalmen, rust en meditatie, verwijlen in de natuur en je innerlijke ruimte.
3. De mens is het voltooide werk van God. De mens draagt hemel en aarde in zich. Iedere mens draagt de mogelijkheid in zich om vanuit zijn innerlijke rijkdom in het leven te staan. De toegang tot die rijkdom is het ontvankelijke open hart. God is Liefde.
4. Rust en stilte, aanwezig zijn in het nu, brengen je stap voor stap dichter bij je ‘Lichtbron’. In de stilte spreekt God. Het is belangrijk dat je je daarvan bewust wordt en je er naar toewendt.

Hedendaagse sporen van Hildegard van Bingen

Door haar innerlijke schouwen zag Hildegard de geneeskracht die in kruiden en voedingsmiddelen verborgen lag en voor de mens nuttig en genezend werkte. Zij kon de genezende werking in het lichaam zien, alsook de sapomloop en de stofwisseling. Zij spreekt over ‘subtiliteiten’, de op de mens betrokken eigenheid van kruiden en voedsel.

Hildegards visie is zeer concreet en wordt ook vandaag aanbevolen en gepraktiseerd:

• Spelt draagt de hoogste subtiliteit in zich. Het is het voedingsgewas dat de hoogste verteerbaarheid en de grootst voedende waarde in zich draagt.
• Voed je ook lichamelijk met mate, in dankbaarheid en rust.
• Je mentale instelling draagt ook opmerkelijk bij tot je gezondheid. Focus op het positieve en voed je negatieve gedachten niet.
• Liefde, vertrouwen, vergeving en berouw openen de weg naar God. Het zijn helende krachten en iedere mens kan die in zijn hart herkennen. De kracht van de deemoed beschermt je menselijke waardigheid voor de excessen van de superioriteit.
• Verhef je niet boven de ander.