© Otheo
Een portret van de pelikaan
De betekenis ‘meepikken’
De pelikaan is een krachtig oudchristelijk symbool van zelfopoffering, liefde en verlossing. Maar hoe geraak je van een vogel tot die betekenis? Alles begint bij de Physiologus, een Grieks natuur- en zedekundig werk uit de 2e eeuw. Daarin worden dieren beschreven met zowel hun natuurlijke eigenschappen als een allegorische, morele betekenis. De pelikaan kreeg daarin de bijzondere rol.
Volgens de legende is de moederpelikaan een ultiem symbool van zelfopoffering en liefde. Wanneer haar jongen ziek zijn of dreigen te sterven van honger, zou de pelikaan zichzelf doorboord hebben om haar borst open te pikken en haar eigen bloed te gebruiken om hen te voeden. Een dier dat dus zijn eigen leven opoffert voor het welzijn van anderen.
Wil jij kunst leren lezen?
In 7 weken nemen we je in 7 nieuwsbrieven mee langs 7 intrigerende symbolen die overal in religieuze kunst opduiken. Sommige herken je meteen, andere zijn subtieler. Elk symbool vertelt een eeuwenoud verhaal, maar hoe lees je de betekenis ervan?
Lees je mee? Volgende week: de slang
Hoe heeft deze mythe zo lang standgehouden?
Een groot deel van haar kracht komt uit de natuur zelf. Pelikanen voeden hun jongen met halfverteerd voedsel, dat soms rood lijkt. En er is meer, want tijdens de broedtijd kleurt hun keelzak roodachtig. Voor middeleeuwse waarnemers leek het bijna alsof de vogel letterlijk bloedde voor haar jongen. Deze natuurlijke eigenschap maakte het verhaal geloofwaardig.
Toen christenen dat beeld van de pelikaan overnamen, groeide het uit tot een krachtig symbool voor Christus' zelfgave en de eucharistie. In het Christendom staat de pelikaan dus letterlijk voor Christus die zijn leven en bloed schenkt om de mensheid te redden.
In middeleeuwse psalters, de rijk geïllustreerde psalmboeken, werd de pelikaan gezien als symbool van Christus’ offer en zorg. Die symboliek vind je ook in de sacramentshymne Adoro Te Devote van Thomas van Aquino: “Pie Pelicane, Jesu Domine, purga me, immundus, tuo sanguine.” Vrij vertaald: “Liefderijke Pelikaan, Heer Jezus, reinig mij, onreine, door Uw bloed.”
© By Montrealais, CC BY-SA 3.0
In vogelvlucht door de kunst
De betekenis van de pelikaan wordt volledig doorgetrokken in de religieuze kunst. De vogel verschijnt op altaren, in tabernakels, op wapenschilden en in glas-in-loodramen. Telkens als herinnering aan het offer van Christus.
Ja hoor, ook in Het Lam Gods van Jan van Eyck duikt de pelikaan weer op. Op het wandtapijt achter de centrale figuur van God prijkt een nauwelijks zichtbaar pelikaanmotief, niet groter dan één centimeter. Toch spreekt dit kleine detail boekdelen. Het verwijst naar het offer van Christus en de Eucharistie: net zoals de pelikaan zijn eigen bloed geeft om zijn jongen te voeden, zo schenkt Christus zijn leven aan de mensheid.
© Publiek Domein
Ook buiten de schilderkunst zie je de pelikaan terugkeren. In de Cappella Palatina, ofwel de Palatijnkapel van Palermo, bijvoorbeeld. Deze kapel is een perfect voorbeeld van Byzantijns-Normandische kunst uit de 12e eeuw en ze is zowat gevuld met mozaïeken. De kapel is zowat gevuld met mozaïeken. Bijbelse taferelen en engelen worden afgebeeld, vogels en paradijselijke flora. Wie goed kijkt, kan een glimp van een pelikaan opvangen.
En ook dichter bij huis verschijnt de pelikaan als symbool. In het wapenschild van de Basiliek van het Heilig Bloed in Brugge staat de vogel centraal. Op het rode schild zien we een zilveren pelikaan die zijn jongen voedt. Een directe verwijzing naar de eeuwenoude mythe, het offer van Christus én de eucharistie.
De Edele Confrérie
In 2013 werd dit wapen officieel toegekend aan de Edele Confrérie van het Heilig Bloed. Het combineert meerdere elementen: de pelikaan als symbool van opoffering, de relikwie van het Heilig Bloed bovenaan, en daarachter de gekruiste sleutels en het conopeum die naar de basiliek zelf verwijzen.
