Kerkenbeleidsplannen: 10 vragen en antwoorden [Dossier]

#1. Wat is een kerkenbeleidsplan?

De Vlaamse overheid verplicht elke gemeente om een kerkenbeleidsplan (KBP) op te maken. Dat is een lokaal beleidsdocument waarin een gemeente en de kerkbesturen samen de langetermijnvisie vastleggen voor alle parochiekerken op hun grondgebied. Het plan bepaalt per kerk of die een volledige religieuze functie behoudt, een nevenbestemming of medegebruik krijgt, of volledig wordt herbestemd. In 2025 werden deze plannen goedgekeurd door de gemeenten. 

Een actueel plan is nodig om een beroep te kunnen doen op subsidies van het Agentschap Binnenlands Bestuur of als men recht wil hebben op een verhoogde erfgoedpremie van het Agentschap Onroerend Erfgoed.

#2. Wat is het doel?

De bedoeling is alle bestaande kerkgebouwen in Vlaanderen zo goed mogelijk te gebruiken. In dialoog met lokale gemeenschappen worden kerkgebouwen beschikbaar gemaakt via nevenbestemming, herbestemming en ruimtelijke aanpassingen. Lokale besturen en parochies kiezen steeds vaker voor een multifunctionele invulling om de sociale waarde van het gebouw te behouden. 

Per kerkgebouw in de gemeente wordt de actuele situatie omschreven, net als de erfgoedwaarde en eventueel het bestemmingsprofiel. Het kerkgebouw wordt ook gesitueerd in zijn architecturale en sociologische context. Het uitgangspunt van het plan is om, in dialoog met de religieuze gemeenschappen, kerkgebouwen beschikbaar te stellen voor een brede groep mensen en de gebouwen duurzaam te beheren en te ontwikkelen (ook als ze leegstaan of onderbenut zijn). 

Daarnaast kan een bijkomende invulling extra inkomsten opleveren en helpen om het erfgoed voor de toekomst te vrijwaren.

#3. Hoe ziet zo’n plan eruit?

Volgens artikel 33/2 van het eredienstendecreet is een kerkenbeleidsplan een schriftelijk document dat wordt goedgekeurd en ondertekend door zowel de bisschop als het gemeentebestuur. Overleg tussen de gemeente, de kerkbesturen en het bisdom staat daarbij centraal. Uiteraard moet elke aanpassing van de toekomstvisie gedragen worden door het bisdom, omdat de bisschop het document moet ondertekenen. Je kunt het kerkenbeleidsplan ook tijdens de legislatuur actualiseren of aanpassen wanneer de toekomstvisie voor een of meerdere kerken wijzigt.

#4. Over hoeveel kerken gaat het?

Begin 2026 hadden 273 van de 285 Vlaamse gemeenten (96%) een actueel en goedgekeurd kerkenbeleidsplan. 

1.379 besturen van de eredienst en vijf kathedrale kerkfabrieken staan in voor het dagelijkse beheer van 1.615 Vlaamse parochiekerken en kathedralen. 

Kathedrale kerkfabrieken vallen onder het provinciebestuur en komen dus niet voor in een gemeentelijk kerkenbeleidsplan. De plannen zijn te raadplegen via www.toekomstparochiekerken.be.

#5. Welk beeld krijgen we van ons ‘kerklandschap’?

In vier op de vijf van de geanalyseerde parochiekerken vinden eucharistievieringen of gebedsdiensten plaats. Dit varieert van meerdere keren per week tot bijvoorbeeld één keer per maand. 

In ongeveer 12% van de kerken vinden enkel ‘overige vieringen’ plaats, zoals uitvaarten of een kerstviering, zonder eucharistievieringen of gebedsdiensten op vaste tijdstippen.

In landelijke gemeenten gaat 0,5 à 1,7 procent van de bevolking op zondag naar de kerk. Centrumkerken trekken tussen de 50 en 80 kerkgangers, maar er zijn uitzonderingen. De dooppraktijk daalt: in landelijk Vlaanderen spreken we van 25 procent van de borelingen, maar in sommige streken daalt dit verder naar de 10 procent. Kerkelijke huwelijken zijn er doorgaans zeer weinig. Ook een opvallende vaststelling: de meeste kerken die overdag vaak geopend zijn, bevinden zich in Oost- en West-Vlaanderen.

#6. Wat zijn de opties?

In bijna acht op de tien parochiekerken gebeurt vandaag meer dan enkel vieringen of diensten. Dat kan een nevenbestemming zijn, maar ook medegebruik of valorisatie (zie ook de begrippenlijst onderaan). 

De belangrijkste conclusie uit de evaluatie van dit voorjaar is dat meer dan 6 op de 10 parochiekerken in aanmerking komen voor een neven- of volledige herbestemming. Minder dan 3 op de 10 gebouwen behouden uitsluitend hun functie voor de eredienst, los van valorisatie van de ruimte.

Multifunctioneel of gedeeld gebruik is al de norm: veel kerken functioneren vandaag al deels als ontmoetingsruimte, bibliotheek of academie. 

Op pastoraal vlak wordt ingezet op de actievere geloofsgemeenschappen, maar soms wordt een gebouw met grote erfgoedwaarde net daarom de centrumkerk.

Een vaak geslaagde oplossing is overname of medegebruik door een andere geloofsgemeenschap, meestal christenen van een andere confessie. Het gebruik van katholieke kerken door evangelische groepen blijft wat onderbelicht. Overname door een andere godsdienst komt in de onderzochte plannen niet voor.

#7. Welke verschillen zijn er in Vlaanderen? 

Er zijn heel diverse dynamieken, afhankelijk van de sociale, religieuze en politieke context. 

Antwerpen, Gent, Brugge en Tongeren-Borgloon hebben de meeste parochiekerken. Het valt op dat de kerken zonder religieus gebruik zich vooral in het centrum en het oosten van Vlaanderen bevinden, en veel minder in het westen. In het zuiden van Limburg staan relatief veel parochiekerken. 

Kasterlee (provincie Antwerpen) en Kinrooi (provincie Limburg) zijn vergelijkbare landelijke gemeenten, maar kozen voor een heel ander beleid. In Kasterlee blijven de drie kerken behouden voor de eredienst. In Kinrooi wordt de Sint-Leonarduskerk van Molenbeersel de centrale hoofdkerk voor de gefuseerde parochie van Kinrooi. Voor de andere kerken in de gemeente wordt gekeken naar neven- of een volledige herbestemming.

Nevenbestemmingen bevinden zich vooral in Oost- en West-Vlaanderen. De meeste nevenbestemmingen situeren zich in de culturele sfeer, zoals een ontmoetingsruimte, bibliotheek of muziekacademie. In Limburg staan de meeste kerken die in aanmerking komen voor herbestemming, terwijl dat in West-Vlaanderen het minst het geval is. 

Gemiddeld genomen zijn ongeveer evenveel kerken eigendom van de gemeenten als van kerkfabrieken. Er zijn wel regionale verschillen. In Oost-Vlaanderen is zo’n twee derde van de parochiekerken eigendom van de gemeenten en een derde van de kerkfabrieken. In Limburg is 65% eigendom van de kerkfabrieken en slechts een kleine derde van de gemeenten.

#8. Sluiten veel kerken de deuren?

Sinds de nulmeting door PARCUM in 2013 zijn er 192 parochiekerken onttrokken aan de eredienst. Dat betekent dat de bevoegde bisschop die kerken terugbracht tot ‘profaan en niet-onwaardig gebruik’. In 13 jaar tijd heeft 11% van de Vlaamse parochiekerken dus haar religieuze functie afgestaan. 

Vijf procent van deze parochiekerken werd gesloopt, wat bijzonder weinig is. 

Van de 192 parochiekerken die onttrokken zijn aan de eredienst, dateert ruim de helft uit de 20ste eeuw. Het gaat dus om  ‘jonge’ kerken. 55% daarvan kreeg een nieuwe bestemming.

#9. Welke problemen duiken op?

Voor meer dan zes op de tien parochiekerken zijn ingrijpende veranderingen mogelijk. Maar wie gaat die plannen uitvoeren? Wie gaat dat betalen? Vlaanderen beschikt traditioneel over sterke netwerken rond de parochiekerken, met veel vrijwilligerswerk en aanzienlijke financiële en andere zorg voor de gebouwen. Lokale mensen moeten zich voldoende gedragen voelen om de plannen uit te voeren: ambtenaren, mandatarissen, fabriciens en fabriciennes (leden van de kerkfabriek), andere vrijwilligers, omwonenden of nieuwe initiatiefnemers, gelovig of niet ... 

Daar wringt het schoentje: de kans op een geslaagde nieuwe of verbrede toekomst voor de kerken stijgt als men kan rekenen op het sociale kapitaal dat aanwezig is, en op de mensen die de kerkgebouwen kennen. Veranderingen gebeuren nog te vaak boven de hoofden van de mensen die men eigenlijk nodig heeft. Dat zou de kern van de zaak moeten worden: kerken voor en met mensen.

#10. Wat is ’valorisatie’? 

• Valorisatie: initiatieven die, met respect voor het normale gebruik van de parochiekerk, de betekenis en waarde van de kerk versterken.
• Medegebruik: het openstellen van het kerkgebouw voor religieuze activiteiten van andere katholieke of christelijke geloofsgemeenschappen.
• Multifunctioneel gebruik: nevenbestemming in de tijd. Wanneer er geen religieuze activiteiten plaatsvinden, kunnen andere organisaties de kerk gebruiken.
• Gedeeld gebruik: nevenbestemming in de ruimte. De liturgische ruimte en de ruimtes voor andere functies zijn bouwkundig van elkaar gescheiden.
• Herbestemming: wanneer een parochiekerk niet langer voor religieuze activiteiten wordt gebruikt en een nieuwe functie krijgt. Alleen de bisschop kan beslissen om een parochiekerk definitief aan de eredienst te onttrekken.

Reageer

Hoe kijk jij naar de toekomst van de kerkgebouwen? Heb jij ervaring met sluiting, herbestemming of gedeeld gebruik?  Wat kunnen we daaruit leren? Mail je reactie naar redactie@otheo.be