Aartsbisschop Terlinden op Europese conferentie: ‘Vrede ontdek je alleen als je ze met elkaar deelt’

Vrede is meer dan de afwezigheid van oorlog. Ze ontstaat in relaties tussen mensen en moet ook doorwerken in instellingen, economie, technologie en de relaties tussen landen. Vanuit die gedachte sprak aartsbisschop Luc Terlinden donderdag in Brussel over de waarden waarop een Europees defensiebeleid moet steunen. ‘Wat je ook wilt en wat je ook doet, houd altijd het gezicht van je medemens voor ogen en draag zorg voor elkaar.’

Aartsbisschop Luc Terlinden sprak op donderdag 1 oktober in het Jacques Delorsgebouw in Brussel op een conferentie van het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) over de uitdagingen voor het Europese buitenlandse beleid. Hij hield er de openingstoespraak. Centraal stond de vraag hoe Europa strategische autonomie en mondiale veiligheid met elkaar kan verbinden.

Terlinden plaatste dat debat in een breder waardenkader. Het thema van de conferentie had hem meteen aangesproken, zei hij, omdat daarin niet alleen over een Europees defensiebeleid werd gesproken, maar ook over vrede en over een waardenkader waarop dat beleid moet steunen.

Christelijke wortels én luisteren naar de ander

Daarvoor knoopte Terlinden aan bij de recente reis van paus Leo XIV naar Frankrijk. Zelf was hij op maandag 28 september in Metz, waar de paus over de wortels van Europa sprak. ‘We kunnen niet over Europa spreken zonder het christendom te vermelden’, citeerde Terlinden de paus. Juist in een tijd van spanningen en bedreigingen is het volgens de aartsbisschop belangrijk opnieuw naar de waarden van Europa te kijken.

Die aandacht voor de eigen wortels betekent evenwel niet dat Europa zich moet afsluiten. Paus Leo omschreef de huidige situatie als een ‘ongeziene ontmoeting tussen volkeren en culturen’.  Europa moet daarom twee bewegingen tegelijk maken: zijn wortels op een creatieve manier herontdekken en aandachtig luisteren naar de ander.

In het Jacques Delorsgebouw verwees Terlinden ook naar de voormalige voorzitter van de Europese Commissie. Volgens de aartsbisschop stelde Jacques Delors dat Europa geen ziel of waardenkader hoefde uit te vinden: Europa bezit dat al, waarbij Delors naar het christendom verwees.

‘Vrede zij met u’

Vanuit die christelijke wortels kwam Terlinden bij het centrale begrip van zijn toespraak: vrede. ‘Wie over christendom spreekt, spreekt over vrede’, stelde hij. Hij herinnerde aan de eerste woorden van paus Leo na zijn verkiezing: ‘Vrede zij met u.’ In een wereld die volgens hem onnodig verdeeld wordt door negatieve en conflictvoedende intenties, woorden en daden, ‘kan het woord vrede niet genoeg benadrukt worden’.

Voor Terlinden is vrede daarbij geen abstract begrip. De begroeting ‘Vrede zij met u’ maakt duidelijk dat vrede altijd een relationele dimensie heeft. ‘Men kan vrede alleen ontdekken en ervaren wanneer ze aan elkaar wordt gegeven en met elkaar wordt gedeeld.’

Daar ligt de kern van Terlindens betoog. Vrede staat niet los van het dagelijkse leven, maar moet geïntegreerd worden ‘in onze relaties, ons leven en onze samenlevingen’. Hetzelfde geldt op Europees niveau. Een werkelijke ‘Europese integratie voor vrede’ moet volgens de aartsbisschop daarom zichtbaar worden op tal van terreinen: bij personen en instellingen, in structuren en culturen, in ecologie en economie, in principes en waarden en in de relaties tussen volkeren en naties. En Terlinden voegde daar nadrukkelijk nog een terrein aan toe: het digitale leven, met artificiële intelligentie in het centrum.

Van Rerum Novarum naar AI

Om die stap te maken, trok Terlinden een parallel tussen twee pausen die dezelfde naam dragen. Paus Leo XIII schreef in 1891 Rerum Novarum als antwoord op de maatschappelijke omwentelingen van de tweede industriële revolutie. Daartegenover zette Terlinden Magnifica Humanitas, de eerste encycliek van Leo XIV. Die verscheen dit voorjaar en gaat over de bescherming van de menselijke persoon in het tijdperk van artificiële intelligentie.

De historische omstandigheden en de technologische ontwikkelingen verschillen sterk, maar voor Terlinden loopt er eenzelfde fundamentele vraag door beide teksten: staat de menselijke persoon centraal? ‘De waardigheid van iedere persoon en het welzijn van iedere persoon’ vormen volgens hem de gemeenschappelijke focus.

Technologische ontwikkelingen en revoluties mogen worden verwelkomd, stelde Terlinden, maar ze moeten de mens dienen. Dat betekent: iedere persoon respecteren in zijn of haar waardigheid, mogelijkheden en relaties met God en medemensen, met bijzondere aandacht voor mensen die in kwetsbaarheid leven.

Het gezicht van de ander

Terlinden verwees daarbij naar de joodse filosoof Emmanuel Levinas en diens denken over het ‘gelaat’ van de ander. ‘Het is precies dit gezicht van de ander dat wijst op de menselijke waardigheid van iedere persoon.’ Dat vormt voor de aartsbisschop ook een criterium voor technologische vooruitgang. Wanneer technologie de menselijke waardigheid helpt bevorderen, draagt ze volgens hem bij aan de opbouw van een vreedzame wereld, ‘in christelijke termen: het Rijk Gods’. Hij vatte die gedachte samen in een eenvoudige oproep: ‘Wat je ook wilt en wat je ook doet, houd altijd het gezicht van je medemens voor ogen en draag zorg voor elkaar.’

Dialoog als weg naar vrede

Een andere rode draad in zijn toespraak was dialoog. Terlinden verbond het streven naar vrede nadrukkelijk met de rol van internationale organisaties. Hij citeerde daarbij Magnifica Humanitas: internationale organisaties bestaan precies ‘om een beschaving van de liefde te bevorderen’, omdat ze de dialoog tussen naties stimuleren en bijdragen aan de vreedzame oplossing van conflicten, de integrale ontwikkeling van volkeren, de bescherming van de meest kwetsbaren, ontwapening en de zorg voor de schepping.

Van vrede naar broederlijkheid

Aan het einde van zijn toespraak voegde Terlinden zelf nog één woord toe aan de titel die hem voor zijn lezing was meegegeven: broederlijkheid.

Dat begrip is niet toevallig gekozen. Fratelli tutti,  ‘allen broeders’, is zijn bisschopsleuze.  ‘Mensen zijn geroepen om in ieder aspect van het leven broers en zussen van elkaar te zijn’, besloot Terlinden. En ook daar trok hij zijn gedachtegang consequent door naar de technologische omwenteling van vandaag: ‘AI inbegrepen.’

Vrede is in die visie niet alleen een doel van Europese politiek, maar iets wat gestalte krijgt in de manier waarop mensen, instellingen, landen en zelfs technologie zich tot de ander verhouden. Hij sloot af waar hij begonnen was, bij de vrede, met dezelfde woorden waarmee paus Leo zijn pontificaat begon: ‘Vrede zij met u.’